Instytut Historii Sztuki <Posen>   [Hrsg.]
Artium Quaestiones — 3.1986

Seite: 200
DOI Heft: DOI Artikel: DOI Seite: Zitierlink: i
http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1986/0236
Lizenz: Creative Commons - Namensnennung - Weitergabe unter gleichen Bedingungen Nutzung / Bestellung
0.5
1 cm
facsimile
RECENZJE I OMÖWIENIA

200

wa)u, odwołuje się do pozornej zgodności i jedności jego przebiegu, toku przed-
stawienia, z aktem samego przedstawiania.
Rozszczepienie struktury przebiega na' wszystkich wewnątrzteatralnych pozio-
mach: ulega mu kategoria adresata i nadawcy wypowiedzi, rodzaj kontaktu, który
zostaje oparty o opalizacje. zachodzącą między dialogiem należącym do sfery przed-
stawienia, a dialogicznością tworzącą fundament aktu przedstawiania. Wszak „od-
powiedź” widowni posiada tylko jedną cechą wypowiedzi: nawiązanie do „cudzego
słowa” padającego ze sceny. Można ją opisywać „jako potwierdzenie lub zaprzecze-
nie owego cudzego komunikatu” 12 wyrażane — najczęściej — w reakcjach fizycz-
nych.
Jedność teatru powstaje więc niejako poza widowiskiem. Jest możliwa dzięki
odwołaniu się do wspólnych nadawcy i odbiorcy komunikatu historyczno-społecz-
nych pozamaterialnych kontekstów, powołujących do życia wspólnotę kodów. Swo-
istym symbolem tej rozszczepionej, dwoistej całości staje się trzecia, rzadko zauwa-
żana, a nie mniej ważna niż dwie pozostałe przestrzeń teatru: kulisy. W tej ukrytej
przed okiem widza przestrzeni „sumują się” oba układy: teatralny i pozateatralny.
Z jednej strony pozostaje ona terenem aktywności zorientowanej na „wykonanie
pracy”, przygotowanie przedstawienia, z drugiej natomiast jest miejscem działań
niezuniformizowanych, manifestacji pozascenicznej rzeczywistości. Teatralny akt
przedstawiania jest możliwy dzięki istnieniu tej ukrytej przestrzeni przygotowaw-
czej.
Jeśli zatem określimy najogólniej zjawisko teatralności jako kontrolowane wy-
twarzanie sztucznej rzeczywistości przedstawianego zdarzenia budzącego przewidy-
wane reakcje okaże się, że istotą sztuki teatru jest jej synekdochiezność. Specyfika
tej ulotnej sztuki polega na możliwości jej uchwycenia wyłącznie w ciągach dzia-
łań przygotowawczych i reakcjach odbiorczych. Spektakl opiera się o zasadę pars
pro toto: jego egzystencja „odbija się” niejako i roztapia w akcie kreacji i odbio-
ru. Dlatego też okazuje się konieczne ujęcie zjawiska teatralności w konkretnych
uwarunkowaniach tworzenia i odbioru, jakie niosą ze sobą poszczególne typu „lieux
theätrals”, historyczno-społeczne modele organizacji wypowiedzi teatralnej, cechu-
jące się względną stabilnością. One to właśnie modyfikują sens egzystencjalnego
warunku teatru, ukrytego w metaforycznym „tu i teraz”. Pełni on nie tylko funkcję
czynnika lokalizującego przedstawiane zdarzenie w konkretnym miejscu i czasie,
wobec określonego odbiorcy. Znaczenie teatralnego „tu i teraz” może poszerzyć się
o bliżej nieokreślony czas i przestrzeń, o perspektywę długiego trwania i wielu
przestrzeni geograficzno-społecznych, w których zakorzenia się powołana do życia
struktura teatralna. Każdy typ, każdy model teatru projektuje stałe i wymierne
układy przestrzenne, w wyniku których zostaje określony rodzaj terytorialności
(przestrzenie trwałe, na pół trwałe lub nieformalne) 13, charakter optymalnego dy-
stansu między grupą nadawczą i odbiorczą (dystans intymny, indywidualny, spo-
łeczny, publiczny)14, przewidywana rola dla odbiorcy (uczestnik, świadek), zostają
wyznaczone granice i możliwości tworzenia przedstawianej rzeczywistości znako-
wej, wybór i wstępna hierarchizacja kodów. Powstają — wciąż jeszcze ogólne, nie-
jako ramowe, reguły przedstawiania.

11 Ibidem, 357.
12 J. Lalewicz, Komunikacja językowa i literatura, Wrocław 1975, s. 40.
13 E. T. Hal 1, Ukryty wymiar, przeł. T. Hołówka, słowo wst. A. Wallis, Warszawa 1978,.

s. 152 i n.
14 Ibidem, s. 169 i n.
loading ...