Instytut Historii Sztuki <Posen> [Hrsg.]
Artium Quaestiones — 20.2009

Seite: 80
DOI Heft: DOI Artikel: DOI Seite: Zitierlink: 
http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones2009/0084
Lizenz: Creative Commons - Namensnennung - Weitergabe unter gleichen Bedingungen Nutzung / Bestellung
0.5
1 cm
facsimile
80

ANDRZEJ TUROWSKI

czyna się wykańczać, kraj przejściowy, gdzie Wschód i Zachód wzajemnie
się osłabiają. Kraj przeto formy osłabionej...". Jan Patoćka, czeski filozof
i współtwórca Karty 77, rozpoczynając esej o istnieniu Czechów w kultu-
rze europejskiej dostrzegał przede wszystkim ich marginalizację. „Czesi -
pisał - są małym narodem środkowoeuropejskim, zamieszkującym
zamknięty, dawniej trudno dostępny kraj - Czechy, i przyległy do niego
otwarty kraj tranzytowy - Morawy. Bywały czasy, kiedy reszta Europy
w ogóle albo prawie w ogóle nie zwracała na nich uwagi, bywały i takie,
kiedy było o nich głośno i powstawały wokół nich dramatyczne spięcia,
które jednak uspokajały się i znowu zalegała cisza, której towarzyszyło
jakieś zawstydzenie...".
Świadomość własnych łub cudzych braków otaczała biografię artysty
z Europy Środkowej, biografię trudną do określenia, ponieważ nie opartą
na etnocentrycznym wzorcu „jedności kulturowej", a zarazem pełną kom-
pleksów „formy osłabionej". Cechowała ją dwuznaczność niezdefiniowanej
osobowości odnajdywana w mitach prowincjusza Szwejka lub wcieleniach
żydowskiego Dybuka i konstruowana w mesjanistycznych utopiach sło-
wiańskiej wspólnoty lub ideologiach bałkańskiego barbarogeniusza. Ne-
gatywną wersją biograficznej niepewności były wszelkie formy narodo-
wego fanatyzmu, które łatwo zagnieżdżały się tam, gdzie byt okazywał
się niestały, a zagrożona łub odzyskana niepodległość manifestowała się
z przesadą. We wszystkich przytoczonych tu przykładach peryferyjność
Europy Środkowej istniała jako problem lokałności życia, które stawało
się przedmiotem ekspresyjnej sztuki, pełnej ironii, absurdu i groteski. Na
ten, można by rzec wewnętrzny model irracjonalnie przeżywanej osobo-
wości, nakładał się inny dyskurs podejmujący próbę racjonalizacji do-
świadczenia życiowego w sztuce awangardowej. Antypsychologiczne na-
stawienie sprawiało, że biografie tych twórców wpisywały się w określone
ramy porządku formalnego, wyrażające się w sztuce napięciem, czasem
szybko porzucanym, między próbami zbudowania nowoczesnego dzieła
w oparciu o etnograficzną tradycję lub narodowy język a silną tendencją
do uniwersabzacji własnej osobowości, przynajmniej w perspektywie całej
Europy, częściej w absolutystycznych wizjach Świata-Kosmosu. Przykła-
dów jest wiele, że wspomnę tylko z jednej strony o polskich formistach,
o czeskich kuboekspresjonistach, o ukraińskich kubofuturystach, o łotew-
skich geometrystach, o bułgarskich folklorystach, a z drugiej strony ma-
jąc na myśli nieograniczone w przestrzeni i czasie idee nnizmn Strze-
mińskiego, Kassaka czy poetyzmn Śtyrsky'ego. Europa
Środkowa w wymienionych tutaj modelach autobiograficznej tożsamości
nie istniała ani jako miejsce, ani jako problem. Granice nowego człowieka
wytyczano poniżej lub powyżej tej kategorii kulturowej, traktując jako
loading ...