Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 2.1983

Page: 31
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1983/0055
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
EMBLEMATYCZNE SOBIESCIANA GOTFRYDA PESCHWITZA

31

Prospice et respice — A fronte et a terga conspicere — Ante retroque.
Tę symbolikę zawiera fresk Giotta z padewskiej Capella del’Arena, wy-
obrażający dwutwarzową personifikację Roztropności45.
Podobizna Janusa, o którym wspominałem w nawiązaniu do świątyni
tego boga na rzymskim Janiculum, i w tym wypadku nasuwa czysto
przypadkowe skojarzenia, zbieżności i podobieństwo imion: Janus, Jan,
Joannes, Janina.
W panegirycznym piśmiennictwie gdańskim poświęconym Janowi III
wielokrotnie nazywa się go: Janus Soter, Janus Tertius, Jason, Jon, Jo-
nas 46. Ta efektowna gra słów nie wyczerpuje jednak wszystkich aluzji,
jakie mogą się kryć zarówno w imieniu bóstwa, jak w jego symbolicz-
nym znaczeniu. W obszernej starożytnej i nowożytnej ikonografii Ja-
nusa uderza jeszcze jeden ważny motyw, który mógł posłużyć również
inwentorowi cyklu. Jest to motyw Janusa jako boga wojny i pokoju.
Dwie jego twarze wskazywały, że w czasie wojny należy myśleć o po-
koju, a w czasie pokoju być gotowym do wojny. Bywał więc Janus ge-
minus, bifrons lub biceps — Janus dwutwarzowy czy dwugłowy zwany
przez Cartariego Giano dio della bella et della pace — bogiem wojen-
nym i pokojowym równocześnie 47.
Te konteksty zdaje się wyrażać Gotfryd Peschwitz, inwentor progra-
mu serii. Król Jan III Sobieski, władca pokoju, jak sugerują pierwsze
emblematy z okolicznościowego elekcyjnego druku i z łuku triumfalnego,
musi być stale, ze względu na specyfikę polskiej sytuacji politycznej,
przygotowany również do podejmowania działań wojennych. Te dwa
aspekty stanowiły zresztą wytyczne jego polityki wewnętrznej i za-
granicznej. Dlatego dewiza w subskrypcji określa go w tej roli jako
MIRANDVS IMAGINE — Godnym podziwu wizerunkiem.
Plastyczna projekcja emblematów dla Jana III Sobieskiego ma w so-
bie oszczędną wielostronność: zawiera sugestie w zakresie spraw poli-
tycznych, gospodarczych, dynastycznych. Umiejętnie dobrane emblematy,
powiązane z komponentami literackimi czerpanymi z wielu źródęł,, „two-
rzą program gloryfikacji władcy: warianty postępowania i wartości.
Metaforyczna wymowa programu łuku triumfalnego, bez nadmiernej
retoryki, typowej dla aranżacji wcześniejszych, ukazuje myślową i uczu-

45 A. Al eia t, typ. cit., s. 03, Prudentes; G„ de Ter va rent, op. oit., s. 406-
-407, Visages (deux); N. Cornes, op. cit., s. 1,16, interpretuje drugą twarz Janusa
jako należącą zdaniem Owidiusza (Fastorum libri I) do Saturna.
45 Dla przykładu : J. E. Schmie d e n, Polonia Respirans.... druk ulio/tny
z okazji bitiwy pod Żórawnem w 1676 r. (ibjr.w.) nazywa Jania Sobieskiego : ... vivat
Jo, JANVSi. Po raz drugi, Joamni Tertio Strena..., (fo.ivw.) ... quod tibi Jam
pandit Janus et annuis iter.
47 V. Cartari, op. cit., s. 33, komentarz ipod ilustracją.
loading ...