Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 2.1983

Page: 139
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1983/0177
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
RETORYKA BANKNOTU

139

mantyzm, który stał się podstawą budowanego w obozie Piłsudskiego
programu politycznego. Kult czynu zbrojnego, wybitnych indywidual-
ności, wodza, to wszak kult Naczelnika. Manipulowano legendą powstań,
romantyczną mitologią tworząc i wykorzystując popularne w społeczeń-
stwie stereotypy historii. Warto przy tym nadmienić, iż banknoty wcześ-
niejsze funkcjonowały jednocześnie w latach dwudziestych i trzydzie-
stych z nowymi, szczególnie wyższe nominały, które wycofano dopiero
w 1939 roku. Wynika z tego, że postać T. Kościuszki doskonale mieściła
się w systemie oczekiwań ideologicznych sanacyjnych rządów. Z kolei
jest rzeczą charakterystyczną, że nie powoływano bohaterów tradycji
pozytywistycznej, Miskach opozycyjnej endecji7.
W 1919 raku portret T. Kościuszki i motyw orła były jedynymi ele-
mentami nasyconymi ideologicznie. Reszta, z wyjątkiem napisu „Bank
Polski”, miała charakter ornamentalny. Historia zatem była podówczas
wyłącznym ii plrteielkiomywająicym larguimieinlteim polliiityazinym w dyskusjach
o odradzaniu polskiej państwowości. W okresie późniejszym to już nie
wystarczało. Pojawiła się również konieczność określenia charakteru
współczesności oraz wizji przyszłej Rzeczpospolitej.
Powoływano w tym kontekście dwojakiego rodzaju sfery odniesień:
siłę gospodarczą kraju z niezwykle popularnym w systemie ówczesnej
propagandy motywem „polskiego morza” oraz kulturową. Nie są to jed-
nak jedyne elementy retoryki rewersów lat dwudziestych i trzydzie-
stych. Występują tu także inne symbole stabilności narodu i państwa:
stary dąb, gmachy Banku Polskiego, Wawel, Pierwszy z nich sugeruje
„naturalny” charakter trwania, drugi stabilizację finansową, zaś kra-
kowska siedziba królów polskich —- siłę polityczną i kulturową.
Goldne uwialgi są róWiniież różnice matury stylistycznej. Jeżeli bilety
z 1919 roku reprezentowały bardzo spójną formułę plastyczną, utrzy-
maną w neobarokowej oprawie, która miała zapewne podkreślać dużą
dekoracyjność (il. 1, 2), to w przypadku banknotów późniejszych można
zaobserwować pod tym względem pewną dynamikę. Niejednorodność
stylistyczna wynika oczywiście z faktu, że projektowano banknoty przez
około piętnaście lat, a nie jednorazowo jak poprzednie — lecz właśnie
zmiany, jakie dokonały się w tym czasie, okazują się symptomatyczne.
Banknoty z drugiej połowy lat dwudziestych komponowane są w tra-
dycyjnej poetyce, aczkolwiek omija się w nich motywy neobarOkowe.
I tak bilet dziesięciozłotowy z 1926 i 1929 roku odwołuje się przez sa-
kralizujące personifikacje wiedzy i sztuki, przez układ ich ciał i dra-
perii, do akademickiego malarstwa XIX wieku (il. 13). Tradycyjne ele-
menty ornamentalne, tym razem zaczerpnięte z neorenesanscwego wzor-

1 L. Kamińs k i, oip. cit,
loading ...