Instytut Historii Sztuki <Posen> [Hrsg.]
Artium Quaestiones — 3.1986

Seite: 120
DOI Heft: DOI Artikel: DOI Seite: Zitierlink: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1986/0154
Lizenz: Creative Commons - Namensnennung - Weitergabe unter gleichen Bedingungen Nutzung / Bestellung
0.5
1 cm
facsimile
120

P. PIOTROWSKI

liniowanym przy pomocy wyłącznie czysto plastycznych elementów, form
wizualnych. Forma wypełniała dzieło, ona stanowiła o jego „treści”.
Lecz jednocześnie dzieło — na mocy metafizycznego aktu kreacji •— na-
bierało charakteru symbolu Uniwersum, symbolu Kosmosu przekazywa-
nego nie tyle przy pomocy formy, lecz w formie, inaczej — w czystej
formie. Artysta poznając „tajemnicę”, którą stanowi zasada budowy
wszechświata, jego struktura, przekazywał w swym dziele tę właśnie
zasadę. Struktura wizualna obrazu była niejako powtórzeniem struktury
Kosmosu, swoistym mikrokosmosem, tworzonym na wzór makrokosmo-
su. Miała znaczenie absolutne.
Według Kandinsky’ego „gramatyka malarstwa” jest determinowana
tym samym prawem, co wszechświat. Podlega prawu „Wewnętrznej
Konieczności”. Obraz przenosi zatem przy pomocy czysto plastycznych
wartości wewnętrzne „brzmienie” Kosmosu; z chaosu form tworzy wi-
zualne uniwersum, tak jak z chaosu dźwięków powstaje symfonia wszech-
świata — „muzyka sfer”.
Podobnie w przemyśleniach Mondriana struktura obrazu definiowana
jest przez te same zasady, co struktura Absolutu. Równowaga opozycyj-
nych elementów plastycznych i budowana na tej samej zasadzie harmo-
nia wizualnej kompozycji jest powtórzeniem harmonii Uniwersum. Za-
równo Kosmos jak obraz Mondrian określał prawem relacji, stosunkami
zachodzącymi między poszczególnymi elementami, stosunkami wzajem-
nie zrównoważonymi. Czyste komponenty plastyczne, na podobieństwo
kosmicznych antynomii, doprowadzone są do skrajnych pozycji, czyniąc
obraz „dualistycznym”, lecz jednocześnie w swej opozycyjności — jak
Absolut — jednolitym. Kobieta i mężczyzna, duch i materia, czas i prze-
strzeń, to dwie strony tego samego, tak jak linia horyzontalna i werty-
kalna, czerń i biel. Relacja między nimi jest niezmienna — kąt prosty,
świadectwo jedności opozycji.
Dla Malewicza z kolei tym świadectwem jest „Białe na białym”.
Wcześniejszy „Czarny kwadrat na białym tle” był symbolem maksymal-
nej kondensacji energii, skupionej wokół przeciwstawnych biegunów, był
symbolem życia i śmierci, bytu i nicości, wieczności i przemijalności.
„Białe na białym” jest już „czystą bezprzedmiotowością”, rozproszeniem
bytu w niebycie, stanem „0”, jądrem Kosmosu.
Przytaczane tu teorie sztuki zatem ujmowały strukturę obrazu jako
tożsamą ze strukturą Bytu. Obraz był znakiem Absolutu, symbolem za-
wartym w tym, co dla sztuki najistotniejsze, w relacjach między czysto
wizualnymi, czysto artystycznymi składnikami dzieła.
5. Na początku tego tekstu definiowałem awangardę przez problem
autonomii dzieła sztuki (formy), wyróżniając na tym gruncie jej dwa
loading ...