Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 3.1986

Page: 164
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1986/0200
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
164

O. BÄTSCHMANN

nia i związanej z nim praktyki językowej23. Trudno przeoczyć, że nowsze
dzieła stanęły u podstaw doświadczenia, które jawi się jako swoiste za-
przeczenie tego, co Arystoteles uznawał za posiadanie doświadczenia. Pa-
nofsky wymienia jedno z takich doświadozeń niezrozumiałości, ale z po-
zycji osiągniętego rozumienia — tj. z pozycji dostosowania wiedzy do no-
wego przypadku i dokonanego kulturowego oswojenia dzieła — zajmuje
się obrazem, który właśnie w tym procesie traci na ostrości. Dokonane
przez Panofsky’ego zinterpretowanie dzieł jako znaków — zinterpreto-
wanie, które w końcu o tyle wiąże się z koncepcją sztuki jako imitatio
naturae, o ile znaczone ma być identyczne z potocznymi wyobrażeniami
naszego doświadczenia — jawi się tedy jako reakcja na ustawiczną ne-
gację „świata życia” przez sztukę 24. Nawet jeśli przedmioty i stany rze-
czy są ukazane, to nie wolno zakładać, że zachodzi wciąż ten sam, ponad-
historyczny stosunek między przedstawieniem i przedstawionym; sto-
sunek ten powinien stać się dopiero przedmiotem analizy, a ta stanowi
zadanie hermeneutyki obrazu.

III
Ten pierwszy etap opisu preikonograficznego ma w trójstopniowym
schemacie interpretacyjnym Panofsky’ego znaczenie o tyle, o ile już w
nim wyłaniają się pojęcia dzieła i interpretacji wraz z jej procedurami,
które i później będą obecne. Ikonografia zajmuje się przyporządkowywa-
niem tekstów i pojęć do przedstawień narracyjnych i alegorycznych. W
obrębie ikonografii miejsce apriori „światowożyciowego” zajmuje apriori
kulturowe — znajomość literatury w najogólniejszym sensie; apriori
obiektywnym ikonografii jest historia typów, inwentarz związków za-
chodzących między pojęciami, tekstami i obrazami2S. Ikonografia stanowi
uzupełnienie analizy znaków, która bierze swój początek w opisie. Ana-
liza opisowa pyta o strukturalny dualizm znaków, zaś ikonograficzna —
21 Zamiast szerszego komentarza przywołajmy tu tylko słowa-obrazy Rene Mag-
ritte’a. które powstały w tym samym czasie, co artykuł Panofskj'-’ego i które są
zwięzłym podsumowaniem długiej tradycji kryzysu języka i przedmiotu. Por.
S. G a b 1 i k, Magritte, London 1970.
24 Natomiast przez przypomnienie dwupodziału sztuki — choćby na przedmioto-
wą i bezprzedmiotową — i uznanie, że mógłby on stanowić fundament przynaj-
mniej dla jednej z nich, można by dojść do przekonania, że zajmujemy się potocz-
nym oswajaniem i potoczną interpretacją dzieł. Stąd powstaje nieuchronnie pyta-
nie, czy zakwestionowanie przez dzieła nowoczesne „świata życia” jako bezpośred-
niej bazy interpretacji, którego każdorazowo przez krótki czas — tj. do chwili
osiągnięcia asymilacji — doświadczamy, nie stanowi zbyt kosztownego impulsu do
odsłonięcia zatraconego, krytycznego oblicza dzieł przeszłości.
23 E. Panofsky, Inhaltsdeutung, op. cit., s. 89 in.; Iconography and Icono-
logy, op. cit., s. 54 n.
loading ...