Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 3.1986

Page: 214
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1986/0250
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
214

RECENZJE I OMÓWIENIA

menty strukturalne dzieł określano jako analogiczne, toteż dalsza część mojej pracy
będzie poświęcona pewnej systematyzacji pojęć związanych z tymi zagadnieniami.
Badania nad intersemiotycznością sztuk możliwe są dzięki podobnemu funkcjo-
nowaniu w procesach odbioru (interpretacji) znaczeń związanych ze znakami iko-
nicznymi oraz werbalnymi — przy uwzględnieniu odrębności substancjalnej two-
rzyw, jakimi się te znaki posługują. Określenie semiotycznych analogii, czy też ho-
mologii, pomiędzy spektaklem teatralnym a dziełem malarskim jest jednak o tyle
utrudnione, iż obrazy malarskie są zasadniczo strukturami „jednotworzywowymi”
podczas gdy widowisko teatralne jest dziełem, na które składa się jednoczesne
funkcjonowanie współtworzących je systemów często dysponujących własnymi spo-
sobami organizacji lub też niezależnymi od tego, jaki funkcjonuje w obrębie final,
nego dzieła. Powstaje tu zatem wielokrotnie poruszany problem elementarnej jed-
nostki — znaku ikonicznego (malarskiego) jak i teatralnego oraz ewentualnych od-
powiedniości pomiędzy nimi. W zależności od tego, jaką koncepcję znaku teatral-
nego przyjmiemy ,(np. analityczną, frazową czy integracyjną)5, takiego typu ana-
logie będziemy mogli przedstawić. Znamienne jest to, że „działania badawcze" za-
sadniczo muszą przebiegać od określenia koncepcji znaku teatralnego (ze względu
na większą złożoność związanej z nim problematyki) w stronę koncepcji znaku
ikonicznego.
Przy przyjęciu analitycznej koncepcji znaku teatralnego można wyodrębnić
z szeregu subkodów, jakie składają się według tej koncepcji na spektakl teatralny,
te. które mogą być odtworzone — w sensie momentalnego „zatrzymania”, wizual-
nego utrwalenia, przy pomocy środków malarskich6. Takimi subkodami byłyby tu
mimika, gest, charakteryzacja, kostium, rekwizyt, dekoracja, oświetlenie, częściowo
ruch sceniczny (poza)7 aktora. Przy koncepcji frazowej wyróżniającej w dziele
teatralnym znaki trwałe oraz przepływające takim możliwym do porównania byłby
poziom znaków stabilnych tworzących „tę podstawę, na której zarysowane są te,
po których będzie się toczyć rozwijająca się narastająco teatralna fabuła budowana
przede wszystkim ze znaków przepływowych” 8. Najtrudniej tego typu przekładowi
poddaje się koncepcja integracyjna zakładająca transformację poszczególnych two-
rzyw w ramach spektaklu, tworzenie nowych jakościowo wartości niesprowadzal-
nych do cech charakteryzujących każdy z subkodów tego „nadkodu”, jakim jest
przedstawienie. Zatem przyjęcie którejś z tez o charakterze znaku teatralnego z jed-
nej strony zmusza do deklaracji na temat istoty teatru czy „teatralności” (elemen-
tów niezbędnych by teatr jako sztuka zaistniał), z drugiej zaś wyznacza sposób ro-
zumienia ewentualnego przekładu intersemiotycznego, związków nie tyle genetycz-
nych co funkcjonalnych i strukturalnych pomiędzy teatrem a np. malarstwem. Po-
nieważ tekst ten pisany jest z perspektywy historii sztuki, dlatego chciałbym w tym
momencie pominąć tak szeroko dyskutowaną przez teatrologię kwestię tego co
w sztuce teatru jest najistotniejsze i przejść do zagadnień, które wydają się być
istotne dla badań nad sposobem opowiadania poprzez dzieło sztuki oraz dla wy-

5 Taki podział proponuje S. Skwarczyńska w artykule Uwagi o semantyce gestyki
teatralnej, cytaty za: Wprowadzenie do nauki o teatrze. Wybór i oprać. J. Degler, Wrocław
1976, t. II.
6 Pisał o tym cytowany S. Koźmian.
1 Są to niektóre z rodzajów znaków teatralnych, jakie wyróżnił w swojej książce po-
święconej semiologii teatru T. Kowzan. Por. T. K o w z a n, Littórature et spectacle dans
leurs rapports esthetigues, thematiques et sómiologiąues, podaję za I. Sławińska, Współ-
czesna refleksja o teatrze, Kraków 1979, s. 225 i n.
» S. Skwarczyńska, op. cit., s. 308.
loading ...