Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 5.1991

Page: 158
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1991/0196
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
158

RECENZJE I OMÓWIENIA

modernizm wyczerpał się, skończył, należy go zatem odrzucić i odwołać się do innych
wzorów artystycznych, wcześniejszych lub przeciwnych modernistycznej świadomości.
Prowadzone są też próby uzgodnienia tej sprzeczności. Irving Sandler stara się rozwiązać
problem przez wprowadzenie dwojakiej detinicji modernizmu"*. Pisze o ,,wąskim" jego
rozumieniu, przez co rozumie ruchy awangardowe, i ,,szerokim", obejmującym całą
sztukę nowoczesną. Pojmowanie postmodernizmu zależy naturalnie od rozumienia
modernizmu. „Wąskie" definicje tych dwóch formacji wzajemnie się wykluczają, szerokie
z kolei się uzupełniają. Innymi słowy — odrzucenie modernistycznej „czystości" dzieła
nie pociąga za sobą odrzucenia nowoczesności jako takiej. Sytuacja takiej swoistej
koegzystencji rodzi się w latach siedemdziesiątych, w atmosferze —jak utrzymuje Sandler
charakterystycznego dla kultury artystycznej tej dekady pluralizmu.
Problematykę ciągłości kultury nowoczesnej stawia także w obszernym szkicu John
Elderfield". Dokonuje przy tym ciekawego zabiegu terminologicznego (powołując się na
Franka Kermode), który ułatwia mu śledzenie owej ciągłości. Modernizm nazywa
„paleomodernizmem", obejmując tym ostatnim terminem kulturę artystyczną lat powo-
jennych, pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Twórczość najnowszą natomiast określa
mianem „nowego neomodernizmu". Zasadnicze jednak pytanie jakie zadaje w odniesieniu
do tak określonej i periodyzowanej sztuki XX wieku, to pytanie o jej świadomość
historyczną, o „pamięć", jak to nazywa. Paleomondernizm nie odrzucał historii, prowadził
specyficzną grą z przeszłością. Wprowadzane przez niego „innowacje" zostały zrelatywi-
zowane do tradycji. Nie były zatem zawieszone w próżni. Sformułował on też przekonanie,
że publiczność artystyczna uzna konieczność „innowacji". Neomodernizm z kolei był tej
wiary pozbawiony. Akceptując „innowację" i .Językową specjalizację" odrzucał utopię
i z ironią odnosił się do poprzedniej fazy modernizmu, gdzie tę utopię budowano. Natomiast
twórczość nowego modernizmu określana jest przez Elderflelda przez taktykę „nowinki
i pamiątki". Jej dzieła składają się na „sklepik z pamiątkami". Historyczne odwołania
współczesnego postmodernizmu, czyli nowego neomodernizmu, to pastisz, parodia prze-
szłości; przypominają one „stragan z turystycznymi souvenirami nad brzegiem Sekwany".
„Innowacja" z kolei przybiera postać „nowinki". Jest jedynie zadziwianiem widza,
popisem, wynalazkiem wyprodukowanym na użytek konsumpcyjnego społeczeństwa.
Stosunkowo jednolite stanowisko w tej sprawie reprezentują architekci i badacze
architektury, a przynajmniej liderzy tego środowiska. Charles Jencks podaje wręcz
„dokładną", spektakularną datę bankructwa modernizmu. Jest nią zburzenie osiedla
mieszkaniowego złożonego z bloków, budowanych — jakbyśmy to w Polsce powiedzieli
— metodą „wielkiej płyty", w St. Louis w 1972 roku'*'. Jego próba definicji postmodernizmu
ma jednoznacznie antymodernistyczny charakter. Tak określana architektura zmierza,
generalnie rzecz biorąc, do ironicznej gry z przeszłością i teraźniejszością, jest pastiszem,
parodią, posługuje się symbolem i metaforą, przy czym pojęcia te mają pozytywny, a nie
—jak u Elderflelda — negatywny wydźwięk. Nawiązuje do przeszłości i kontekstu w jakim
powstaje („neorodzimość"). Formułowana jest —jak pisze autor — z pozycji „radykalnego
eklektyzmu". W późniejszych pracach Jencks rozciąga swoje obserwacje także na sztuki
wizualne, dostrzegając w nich analogiczne tendencje^. Mówi o „klasycznej wrażliwości",
o powrocie mitu Arkadiii i o malarzach, których nazywa „nowymi arkadyjczykami".
Jeżeli jednak Jencksa analizy architektury trafiają, jak się wydaje, w sedno pewnych
przynajmniej istotnych tendencji współczesnej architektury, jego uwagi na temat kultury
wizualnej koncentrują się na marginesie sztuki współczesnej.

"* 1. Sandler, Modernism, Revisionism, Pluralism and Post-Modernism, „Art Journal" 1980, t. 40, nr 1-2.
" J. Elderfield, Art and Memory, „Art Monthly" 1986, nr 94.
Ch. Jencks, The Language of Post-Modern Architecture, London 1978.
Post-Modernism: The New Classicism in Art and Architecture, London 1988.
loading ...