Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 6.1993

Page: 47
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1993/0089
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
KOLONIZACJA WSCHODŃ1A I SZTUKA GOTYCKA

47

naprzeciw siebie stawały nie tyle narody (przypadek Czech!), ile polityczne siły albo
zgoła mniej lub bardziej zorganizowane państwa”5.
Co działo się na terenie historii sztuki? W wyniku intensywnych badań, podjętych
już w XIX wieku, i wielu szczegółowych obserwacji, dla których metodologiczną ramę
stanowiła historia stylu z jej zainteresowaniem zagadnieńiami tzw. wpływów artysty-
cznych, sztuka Wschodu powiązana została z sztuką Zachodu, a zwłaszcza sztuką ob-
szaru niemieckiego. Odpowiedź na pytanie o mechanizm tego związku była oczywista
i tkwiła w pojęciu kolonizacji6. Właśnie kolonizacja nadawała artystycznemu dziedzic-
twu Europy Środkowowschodniej narodowe, tj. niemieckie nacechowanie. Historycy
sztuki przejęli przy tym dwa obowiązujące w nauce historycznej i istotne dla samo-
wiedzy narodowej aksjomaty: po pierwsze, istnieje pełna ciągłość między nowoczesnym
i średniowiecznym narodem, która zachowuje ważność gdziekolwiek pojawiłby się
choćby jeden przedstawiciel danego narodu; po wtóre, właściwości narodowe są nie-
zmienną, absolutnie jednorazową substancją, która ugruntowana jest w biologiczno-ra-
sowym wyposażeniu danej grupy ludzi i ponadto znajduje swój wyraz w szczególnych
formach kultury, zachowania i języka7. W konsekwencji „narodowe” przyporządkowa-
nie dzieła sztuki musiało zająć kluczowe miejsce w praktyce interpretacyjnej historyka
sztuki. Jak silnie czynność ta zdeterminowana była przez wyżej przywołane aksjomaty,

5F. Graus, op. cit., 40; G. Labuda, A Historiographie Analysis of German Drang nach Osten, .polish
Western Affairs" 1964, 5, 2, s. 221 nn,; J. Krasuski (red.), Stosunki polsko-niemieckie w historiografii, Cz.
i: Studia z dziejów historiografii polskiej i niemieckiej, Poznań 1974; W. Wippermann, op. cit., s. 47 nn.
6 Wiele dowodów na to twierdzenie można odnaleźć w odpowiedniej literaturze. Jako pierwszy, wczesny
przykład por. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte, Stettin 1840, „Baltische Studien” 8. Bd., 1, s. XII
n. Prawdziwą sankcję uzyskał ten sposób widzenia rzeczy w monumentalnej, do dziś cytowanej i wciąż
cenionej Geschichte der deutschen Kunst (I - IV, Berlin-Leipzig 1919 - 1921 - 1925 - 1934) Georga Dehio.
W tym samym czasie i później był on reprezentowany przez całą plejadę badaczy i w odniesieniu do wszy-
stkich gatunków artystycznych oraz obszaru historycznego między Lubeką, Szczecinem i Rygą, między Zgo-
rzelcem. Czechami i Siedmiogrodem: H- Bachmann, E. Behrens, K. H. Clasen, W. Drost, H. Ehrenberg,
D. Frey, A. Grisebach, N. von Holst, O. Kletzl, W. Neumann, J. Neuwirth, W. Pinder, V. Roth, B. Schmid,
A. Stange, C. Steinbrecht, H. Tintelnot, A. Ulbrich, H. Weigert. Por. także Kutzner (przyp. 1) und Skubi-
szewski (przyp. 1 ).
7Ostatnio por. B. Giesen (red.), Nationale und kulturelle Identität. Studien zur Entwicklung des kol-
lektiven Bewußtseins in der Neuzeit, Frankfurt a. M. 1991, zaś w odniesieniu do średniowiecza: F. Graus,
Die Nationenbildung der Westslawen im Mittelalter, Sigmaringen 1980; B. Zientara, Świt narodów euro-
pejskich. Powstanie świadomości narodowej na obszarze Europy pokarolińskiej, Warszawa 1985; C. Briihl,
Deutschland-Frankreich. Die Geburt zweier Völker, Köln-Wien 1991
Do najważniejszych głosów w historii sztuki przed II wojną światową na temat tej problematyki zaliczyć
należy artykuł D. Freya, Die Entwicklung nationaler Stile in der mittelalterlichen Kunst des Abendlandes,
„Deutsche Vierteljahrsschrift für Literaturwissenschaft und Geistesgeschichte” 1938, 16, s. 1 nn. Por. także
W. Pinder, Vom Wesen und Werden deutscher Formen. Geschichtliche Betrachtungen, Bd I: Die Kunst der
deutschen Kaiserzeit, Leipzig 1935; Band II: Die Kunst der ersten Bürgerzeit, Leipzig 1937; Bd. III: Die de-
utsche Kunst der Dürerzeit, Leipzig 1940, Bd. IV: Die Kunst der FUrstenzeit, Köln 1951; K. M. Swoboda,
Kunst und Nation, „Nation und Staat” 1936, 9, s. 439 nn. W sprawie krytycznej oceny tego kierunku badaw-
czego por. ostatnio L. O. Larsson, Nationalstil und Nationalismus in der Kunstgeschichte der zwanziger und
dreissiger Jahre, w: L. Dittmann (red.), Kategorien und Methoden der deutschen Kunstgeschichte 1900-1930,
Stuttgart 1985, s. 169 nn. Por. także R. Haussherr, Kunstgeographie — Aufgaben, Grenzen, Möglichkeiten,
„Rheinische Vierteljahresblätter” 1970, 34, s. 158 nn. i G. Pochât, Images in Kunst und Kunstkritik. Imagologie
und Kunstgeschichte, w: H. Dyserinck, K. U. Syndram (red.), Europa und das nationale Selbstverständnis.
Imagologische Probleme in Literatur, Kunst und Kultur des 19. und 20. Jahrhunderts, Bonn 1988, s. 187 nn.
loading ...