Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 6.1993

Page: 49
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1993/0091
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
KOLONIZACJA WSCHODNIA I SZTUKA GOTYCKA

49

sztuki traktowany był jako dokument określonych postaw i stanów ducha, które chara-
kteryzować miały osadników. Wątek twardych, surowych, wymagających wyrzeczeń i
trzeźwej oceny rzeczy warunków życia, które odbijają się „in einer von sinnvollenn
Zweckgefühlen erfüllten, herben und großartigen Kolonialkunst” (Pinder)12, przewija się
przez całą literaturę naukową. Jako przykład przytoczyć można interpretacje ołtarza gru-
dziądzkiego: surowe, geometryczne, nieomal klasyczne zasady kompozycji i jego kwater
miały być manifestacją rzeczowego, racjonalnego charakteru kolonizatorów13.
Osobno należy wspomnieć o próbach określenia specyfiki sztuki Europy Środkowo-
wschodniej nie tyle w zwierciadle przejściowego procesu zasiedlania odległych tere-
nów, ile w perspektywie pełnego zakorzenienia przybyszów, którego wynikiem miał
być następnie niezmienny narodowo-plemienny charakter tych ludzi. Artykuł Freya
Schlesiens Künstlerisches Antlitz stanowi ważny, może najważniejszy przyczynek do
interesującego nas zagadnienia14. Frey wskazuje na przełomy XIV i XV oraz XVII
i XVIII wieku: styl miękki schyłkowego gotyku oraz dojrzały i późny i barok jako
obszary czasowe, w których doszło do manifestacji śląskiego poczucia formy. Ustalenie
to jest wynikiem metodycznie złożonej analizy całokształtu śląskiej tradycji artystycz-
nej. Przykłady architektury, rzeźby i malarstwa poddane są próbie kontrastowych po-
równań, z których wyłaniają się grupy dzieł odznaczających się stałymi cechami formy
i wyrazu, u których podstaw tkwi wizja świata śląskiego plemienia, przypominająca
wywodzące się z filozofii życia ujęcie etosu kolonizacyjnego: „gegenwartsnahes
Wirklichkeitsgefühl, nüchterne Sachlichkeit, ein harter, zielstrebiger, unbeugsamer Wil-
le...” albo „gefühlsorientierte Frömmigkeit”15.
W tym samym czasie również po stronie słowiańskiej, w Polsce był to — na przy-
kład — Michał Walicki, podejmowane były próby ukazania nieniemieckich, narodo-
wych lub ogólnosłowiańskich aspektów sztuk wizualnych16. Należy też zauważyć, że
polscy historycy okresu przedwojennego sięgali do pojęcia sztuki kolonialnej jako po-
zytywnego modelu wyjaśniającego17.
Spróbujmy określić podstawowe historiozoficzne założenia omówionej wyżej lite-
ratury. Bieg dziejowych zdarzeń tworzy tu quasi-świętą historię. Pierwsza przyczyna.

s. 67 nn.., 82, 98; A. Stange, Deutsche Malerei der Gotik, III: Norddeutschland in der Zeit von 1400 bis
1450, Berlin 1938, s. 231 nn.
12 W. Pinder, op. cit. Bd. II, s. 139.
13 Por. np. W. Drost, Baukunst und bildende Kunst in Danzig Westpreußen. Ein deutsches Kulturland,
Danzig 1940, s. 64; tenże, Danziger Malerei vom Mittelalter bis zum Ende des Barock, Berlin 1938, s. 23
nn.; G. Brutzer, op. cit., s. 51 nn.
14 D. Frey, Schlesiens Künstlerisches Antlitz, „Die Hohe Strasse” 1938, 1, s. 12 nn.
15 D. Frey, op. cit, s. 44
16 M. Walicki, Z badań nad problemem narodowości i rozwojem indywidualizmu w polskim malarstwie
gotyckim, „Życie Sztuki”, 1934, 1, s. 67 nn.; tenże, Malarstwo polskie XV wieku, Warszawa 1938. Por. też
J. Starzyński, Tryptyk późno-gotycki w Cegłowie. Przyczynek do dziejów sztuki cechowej w Polsce na prze-
łomie XV i XVI w., „Przegląd Historii Sztuki” 1929, s. 76 n.
Dla charakterystyki pojęcia formy słowiańskiej istotne są sformułowania W. Worringera, Die Anfänge
der Tafelmalerei, Leipzig 1924. s. 46 nn.
17 Np. G. Chmarzyński, Sztuka pomorska, w: Słownik Geograficzny Państwa Polskiego i Ziem hi-
storycznie z Polską związanych S. Arnold (red.)., t. I, Warszawa 1937, s. 353 nn. oraz tenże, Zagadnienie
nacjonalizmu w średniowiecznej sztuce Torunia, „Mestwin” 1933, 8, nr 1, s. 2.
loading ...