Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 7.1995

Page: 175
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1995/0177
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
MIĘDZY JĘZYKIEM A ŚWIATEM

175

w odniesieniu do języka. Jeśli generalnie można stwierdzić, iż „poety-
stów wyróżniało (...) akcentowanie zarówno w twórczości, jak i w wypo-
wiedziach metapoetyckich i dyskursywnych roli języka poetyckiego”, to
teoretyczny dyskurs Teigego stosunkowo najdobitniej definiuje poezję
właśnie jako dziedzinę operacji słownych17. Opierając swe poglądy na au-
torytecie językoznawstwa, artysta odwoływał się szczególnie do stwier-
dzeń sekundującego od początku poetyzmowi Romana Jakobsona. Jacek
Baluch zwraca uwagę na łączący ich obu radykalizm przekonań co do re-
lacji między poezją a językiem. Chodzi tu zwłaszcza o ostre przeciwsta-
wienie autotelicznej poetyckiej konstrukcji funkcjonalnemu, tzn. przede
Wszystkim referencjalnemu względem zewnętrznej rzeczywistości, użyciu
słów. Poetyckość przejawia się według Jakobsona „w tym, że słowo jest
odczuwane jako słowo, a nie tylko jako reprezentant nazwanego przed-
miotu lub jako wybuch emocji. W tym, że słowa, ich zestawienia, ich zna-
czenie, ich zewnętrzna i wewnętrzna forma nie są tylko obojętnym skie-
rowaniem uwagi na rzeczywistość, lecz nabywają własnej wagi i war-
tości”18.
Kurs językoznawstwa ogólnego de Saussure’a, przesłany Jakobsonowi
do Pragi w 1920 roku i stanowiący odtąd ważny przedmiot jego studiów,
stawiał podstawową tezę o czystej arbitralności i konwencjonalności każ-
dego znaku językowego w stosunku do jego desygnatu. Z kolei Jakobson,
rozróżniając poetyckie nastawienie na wyraz od potocznego nastawienia
na przedmiot, nadbudowuje nad tym elementarnym modelem niejako
drugi poziom analogicznej, „nieprzezroczystej” relacji, jaka zachodzi po-
między słowem w poezji a słowem w zastosowaniu praktycznym19. Fun-
kcja poetycka, napisze później autor Poetyki w świetle językoznawstwa,
„przez wysunięcie wyczuwalności znaku, pogłębia podstawową dychoto-
mię: znak — przedmiot”. Podkreślanie wyłączności i odrębności autonomi-
cznej funkcji estetycznej jako jedynej właściwej językowi poetyckiemu
kreowało obraz poezji jako wyizolowanej sfery samozwrotnych gier słow-
nych, zamkniętych we własnej formie. Nic też dziwnego, iż takiemu jej
rozumieniu towarzyszyła wyrażona najpełniej przez Vitèzslava Nezvala
„tęsknota do jakiejś pierwotnej rzeczywistości języka”, w której nie ist-
niałby rozdźwięk między nim a zewnętrznym światem20. Nezval myślał
17 Baluch, op. cit., s. 12-13.
18 R. Jakobson, Co to jest poezja?, (w:) W poszukiwaniu istoty języka, wybór pism Ja-
kobsona pod redakcją M. R. Mayenowej, Warszawa 1989, t. 2. Pierwodruk w: „Volné
Smëry” XXX, 1933/34.
19 Tenże, Konec bâsnickeho umprumâctui a zivnostnictvî, „Pasmo” 1924. Na tekst ów
powołuje się Teige w: O humoru, clownech a dadaistech, sv. 2. Svët, ktery vont, Praha
1930.
20

Por. Baluch, op. cit., s. 45.
loading ...