Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 9.1998

Page: 170
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1998/0172
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
170

SARAH WILSON

falliczną, która odzyskuje swe spojrzenie. Paradoksalnie, żywione przez
Magritte’a apotropiczne pragnienie uchronienia samego siebie stworzyło
w obrębie surrealizmu najbardziej wstrząsający wizerunek Meduzy i jej
zabójczego wzroku42. Owo ukryte pod maską waginy spojrzenie - błagal-
ne i słodko kuszące bądź przemieszczone i zablokowane - w przerażający
sposób ujawniło się również w metamorficznej Historii oka (Histoire de
l’oeil, 1928) Bataille’a, poćwiartowanych lalkach Hansa Bellmera, a na-
wet w Etant Donnee Duchampa (1946-66).
Kobiety twórcze, takie jak Agar, Miller, Oppenheim czy Valentine
Penrose (trzecia kategoria według Nietzschego, kobiety zamaskowane w
terminologii Riviere) stanowiły dla surrealistów problem. Ich muzy - jak-
że często również aspirujące do roli fetyszów43 — podejmowały próby ata-
ku. Anioł anarchii Agar (1940) to sfeminizowane i zamaskowane popier-
sie jej męża pokryte kawałkami futra i jedwabiu, pórami i diamentami, a
Uskrzydlone domino (Portret Valentine) (1937) przedstawia teatralne,
karnawałowo-groteskowe aspekty „kobiecości jako maskarady”. Ten akt
uwiedzenia czy też kompensacji nie był jednak pomysłem Valentine -
wręcz przeciwnie, gest zamaskowania, martwą, niebieską cerę i oczy
ocienione skrzydłami motyli narzucił jej mąż, uzyskując efekt fetyszyza-
cji. Jeśli jednak utożsamimy się z Valentine jako podmiotem, spuszczone
oczy zaproszą nas do kontemplacji tajemnicy jej nieogarnionej podmioto-
wości twórczej poetki, która dla Penrose’a stała się czymś w rodzaju prze-
szkody. „Wyczerpujące kody” okazały się bardziej skomplikowane niż wy-
obrażała to sobie Riviere.
Claude Cahun, surrealistyczna kobieta, która nigdy nie stała się mu-
zą, była pionierką w dziedzinie burzenia kodów. Z perwersyjną rozkoszą
bawiła się na swych przesyconych samoświadomością fotografiach całym
szeregiem masek: poetki (z profilu bardzo podobnej do wuja, krytyka
Marcela Schwoba), narcystycznej panienki, lesbijki, lotniczki (parodia
Bretona), sportsmenki z hasłem „Nie całuj mnie, trenuję”, aryjskiej
blond-dziewoi, oraz pseudo-dziecięcia, żywo przypominającego syna Lise
Deharme, Pica, które pojawiło się na ilustracjach w książce przeznaczo-
nej dla dzieci Deharme Serce Pica {La Coeur de Pic, 1937).
W odróżnieniu od Man Raya, który pozostał wierny tradycyjnemu
paradygmatowi artysty i modela, dla Cahun fotografia, z technicznego
punktu widzenia medium oparte na zasadzie inwersji czerni i bieli, stała
42 Według Freuda ‘obcinać głowę’ znaczy ‘kastrować’. Z kobiecego punktu widzenia,
„zębata Gorgona to oko, które pożera”. Patrz C. Paglia, Sexual Personae, New Haven
1990, s. 50.
43 Patrz J. Rosę, Sexuality in the Field ofVision, Londyn 1986: „Kobieta jest zmuszo-
na pożądać samej siebie, ale tylko poprzez termin, który ją wyklucza” (s. 212); oraz Gar-
ber, VestedInterests, o kobiecym fetyszyzmie i zazdrości o fetysz, s. 126-127.
loading ...