Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 15.2004

Page: 106
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones2004/0108
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
106

PIOTR PIOTROWSKI

mach12. Melancholia Jacka Malczewskiego ukazuje ich XIX-wieczne obli-
cze, etniczno-kulturalne. Jednak w okolicach roku 1918, w okresie two-
rzenia nowoczesnego państwa, ta konstrukcja wydawała się dość ana-
chroniczna i bezużyteczna. Ideologia narodowa w zmienionej sytuacji
historycznej musiała pojawić się inaczej; miast rozdrapywania otwartej
rany obolałej tożsamości narodu, musiała uwzględnić zupełnie inne cele
- budowę nowoczesnego państwa w nowoczesnej Europie. Nowoczesność,
wola budowy tego, co nowe, raczej aktywność nastawiona na życie niż
zaduma nad znaczeniem śmierci - to nowe wartości narodowe. Przeja-
wiały się one, rzecz jasna, w sztuce, ale na innej zasadzie niż dotychczas.
Artysta-melancholik, romantyczny misjonarz głoszący odrodzenie życia
po klęsce i śmierci, okazał się mało przydatnym modelem twórcy. Choć
nie wszyscy ideolodzy nacjonalizmu tamtego czasu sobie to uświadamia-
li, w istocie rzeczy nowe państwo potrzebowało innej ekspresji ideolo-
gicznej - bardziej nowoczesnej. Mimo więc, że spora część rzeczników
ideologii narodowej wspierała raczej sztukę nienowoczesną, czasami
wręcz anachroniczną, wyprowadzaną z konserwatywnej twórczości XIX
wieku, niemniej bardziej dynamiczne oraz skuteczne konstrukcje wyrazu
ambicji narodowych rodziły się w tym czasie na gruncie sztuki moderni-
stycznej, odsłaniając jednocześnie zupełnie inną praktykę funkcjonowa-
nia pojęcia narodu, związaną z organizacją państwa, a więc moderni-
styczną, niż - jak w wieku XIX - uczuciami związanymi z pamięcią,
kulturą, językiem, funkcjonującymi poza strukturami administracyj-
nymi.
Odpowiedzi na tego rodzaju nowe zapotrzebowanie, zapotrzebowanie
nowej, czy wręcz nowoczesnej formuły sztuki narodowej, udzieliła m.in.
grupa formistów. Chociaż niektórzy artyści tego środowiska, zwłaszcza
Tytus Czyżewski i Zbigniew Pronaszko, zaczęli przejawiać zaintereso-
wanie nowoczesną formą w przededniu I wojny światowej, a w czasie jej
trwania, w Zakopanem, zorganizowana została wystawa często określa-
na mianem swoistego rodzaju „prapremiery” formistów, to faktycznym
początkiem działalności środowiska (które nigdy nie przyjęło formuły
sformalizowanej grupy) była I Wystawa Ekspresjonistów Polskich w li-
stopadzie 1917 roku w Krakowie. Dla stawianej w tym artykule proble-
matyki symptomatyczne są dyskusje toczone w latach 1917-1919 wokół
nazwy grupy. Otóż istotne wydaje się to, że wówczas, tzn. w końcu 1917
roku, grupa występowała pod szyldem „ekspresjonistów polskich”. Przy
czym należy podkreślić oba człony tej nazwy. „Ekspresjonizm” jako sy-
12 Takie dwa typy nacjonalizmu, zarówno w sensie teoretycznym jak historycznym,
uwzględniającym różnice w rozwoju społecznym Europy Zachodniej i Wschodniej, anali-
zuje Eric Hobsbawm, Nations and Nationalism since 1780, Cambridge: Cambridge
University Press, 1990. Por. też: A. D. Smith, op. cit., s. 121 nn.
loading ...