Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 15.2004

Page: 142
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones2004/0144
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
142

KAZIMIERZ PIOTROWSKI

PROBLEM MOŻLIWOŚCI TEORII SZTUKI
- FILOZOFICZNE PRZESŁANKI ANTYUNIZMU
O oryginalności myśli Chwistka stanowi to, że jej wysiłek bardziej
koncentrował się wokół problemu możliwości teorii sztuki, aniżeli przed-
stawienia pełnej, systematycznej wiedzy. Problem możliwości nauki o
sztuce pojawił się dopiero w drugiej połowie XIX wieku na fali ówczesne-
go scjentyzmu. Konsekwencje kantowskiego formalizmu i zakorzenionej
w tradycji francuskiego romantyzmu normy l’art pour l’art, a także po-
głębiająca się subiektywizacja kategorii estetyczności i związana z tym
pozytywistyczna dewaluacja estetyki jako wiedzy wątpliwej sprawiały,
że zagadnienie sztuki, rozpatrywane dotychczas w ramach estetyki, wy-
magało nowego ujęcia. Próbę rozwiązania tej trudności zaproponował
Konrad Fiedler. Wyodrębnił on doświadczenie artystyczne z przebiegu
innych przeżyć, także estetycznych, dając mu postkantowską wykładnię.
Doświadczenie sztuki pojął jako swoiste poznanie lub produkcję rzeczy-
wistości. Zdaniem Croce’ego nikt nie ujawnił lepiej niż on charakteru
aktywności artystycznej, porównując ją do funkcji języka9. Fiedlerowska
idea autonomii sztuki silnie oddziałała na poglądy historyków i teore-
tyków sztuki, dając w efekcie wyniki badań szkoły czystego widzenia.
Rozwinięciem tej idei był projekt odrębnej wobec estetyki dyscypliny
badawczej zwanej ogólną nauką o sztuce (Allgemeine Kunstwissenschaft)
zaproponowany przez Maxa Dessoira10. Program Dessoira, podjęty rów-
nież przez Emila Utitza i innych badaczy (w Polsce przez Stanisława
Ossowskiego i Mieczysława Wallisa), ukierunkował myśl o sztuce na
początku wieku, którą zdominowała reorientacja w kierunku wiedzy
systematycznej. Zmiana ta następowała za sprawą anty p o zy tyw i s ty c z -
nego przełomu, odejścia w metodologii od jałowej logiki indukcyjnej (np.
Fechner) na rzecz ujęć całościowych. Dwa zasadnicze, rozwijające się
ekspansywnie nurty - psychoestetyka i formalizm - zwalczające się lub
niekiedy uzgadniane (np. Hanslick, Croce, Worringer i inni) przygoto-
wały wystarczająco bazę, aby mogła być podjęta próba komplementarne-
go (subiektywno-obiektywnego) ujęcia sztuki. Max Dessoir nie zdawał
sobie jednak sprawy ze swej naiwności, gdy zakładał, że przedmiot nauki
o sztuce jest wprawdzie wielopostaciowy, jednak jest jednolity. Celem jej
powinno być uchwycenie rozległego zjawiska sztuki w jego wszelkich
9 B. Croce, Aesthetik als Wissenschaft des Ausdrucks und allgemeine Linguistik.
Theorie und Geschichte, Leipzig 1905, s. 401; por. K. Fiedler, Schriften über Kunst,
München 1914. Ta tradycja rozpatrywania sztuki w ścisłym związku z językiem jest waż-
na również dla myśli Chwistka.
10 M. Dessoir, Aesthetik und allgemeine Kunstwissenschaft, Stuttgart 1923 (II
wyd.).
loading ...