Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 16.2005

Page: 28
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones2005/0030
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
28

ADAM SOĆKO

męczeńską za wiarę chrześcijańską wraz z trzystu sześćdziesięcioma
towarzyszami. Memorialną świątynię nad jego grobem ufundować miała
św. Helena, matka cesarza Konstantyna Wielkiego. Utrwaleniu legendy
i rozwojowi kultu świętego sprzyjał fakt, że kościół (najstarsze uchwyco-
ne relikty datowane na około 800 rok) wzniesiono na terenie cmentarza
z czasów rzymskich — szczątki zmarłych uznawano wówczas za relikwie
towarzyszy męczeństwa św. Wiktora29. Niewykluczone, że to właśnie
ranga kościoła martyrialnego i legenda świętego wojownika były powo-
dem zaadoptowania w Chełmnie form masywu wieżowego z Xanten.
Możliwe, że poprzez zbieżności formalne obu kościołów starano się
podkreślić ideowe pokrewieństwo męczeńskiej ofiary składanej w imię
Chrystusa przez żołnierzy z III i XIII wieku. Idea taka zyskiwała na ak-
tualności właśnie w państwie stanowiącym ostoję rycerskiej misji chry-
stianizacyjnej na wschodnich kresach łacińskiej cywilizacji30.
Pośród przyczyn recepcji formalnej z pewnością nie bez znaczenia
był też prestiż, jakim kościół Świętego Wiktora cieszył się w strukturze
administracyjnej archidiecezji kolońskiej. Od czasów karolińskich znaj-
dował się tu pałac arcybiskupów Kolonii. Miasto było siedzibą wielkiego
archidiakona dla północnej części archidiecezji. Tę reprezentacyjną funk-
cję sprawował każdorazowo prepozyt kolegiaty Świętego Wiktora. Jego
odpowiednikiem dla części południowej arcybiskupstwa był wielki archi-
diakon urzędujący przy kolegiacie w Bonn. Świątynia w Bonn również
poświęcona była męczennikom, przywódcom legionów tebańskich - świę-
tym Kasiusowi i Florentinusowi. Trzecim ośrodkiem kultu rycerzy te-
bańskich był koloński kościół-memoria Świętego Gereona. Świątynie
wszystkich trzech ośrodków uchodziły za fundacje św. Heleny, a funk-
cjonujące przy nich kolegia kanonickie uznawane były za najbardziej
prestiżowe zgromadzenia duchowne w archidiecezji. Stan ów powodo-
wał zresztą wzajemną rywalizację i spory instytucji zakończone ugodą
w 1236 roku, która podkreślała równy status sanktuariów wynikający
właśnie z faktu wspólnoty patronackiej31. Obok cesarskiego charakteru
fundacji warto podkreślić, że kościół w Xanten w powszechnym odbiorze
uznawany być musiał za jedną z najstarszych świątyń chrześcijańskich
na terenie cesarstwa niemieckiego. A zatem jego pionierska pozycja
w granicach Rzeszy była pokrewna statusowi fary chełmińskiej na tere-
nie młodego państwa krzyżackiego. Również cesarski charakter fundacji

29 P. Clemen, Die Kunstdenkmaler..., 1892, s. 72 nn i 84; H.P. Hilger, [Wprowadze-
nie], (in:) Die Stiftskirche des HI. Viktor zu Xanten. Paramente der Stiftskirche, Krefeld
1979, s. 9 n.
30 Por. J. Trupinda, Ideologia krucjatowa w Kronice Piotra z Dusburga, Gdańsk 1999,
zwłaszcza s. 176-196.
31 H. P. Hilger, [Wprowadzenie]..., s. 10.
loading ...