Zakład Architektury Polskiej i Historii Sztuki <Warschau> [Editor]
Biuletyn Historii Sztuki i Kultury — 11.1949

Page: 369
DOI issue: DOI article: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/bhsk1949/0389
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
(2)

Recenzje i sprawozdania

369

Clairvaux, miało 14 podległych opactw, w 1153 już 65, podczas, gdy La
Ferte 3, a Pontigny — 13. Temu zmienionemu układowi sił w kapitule
odpowiada nowa redakcja Carta Caritatis wprowadzająca ważką korektę
w drabinie hierarchicznej zakonu. W latach 1165—1185 do tego nowego ko-
legium rządzącego wprowadzono Morimond, który dysponował wówczas
ogromną już filiacją na wschodzie Europy. Inne córki bezpośrednie Ci-
teaux w ogóle nie dopuszczono jako zbyt słabe, np. Preuilly założone w 3 la-
ta po Morimond').
Gdy nadal czekamy na kompletne i zadowalające bullarium cyster-
skie, które by rzuciło na pewno światło na rolę zakonu w polityce papieskiej
XII i XIII w., to wypełnieniem innej luki stało się nowe, zupełne wydanie
statutów kapituły generalnej. Znaliśmy je z ułomnych druków XVIII w.,
zastąpionych obecnie przez 8-o tomową publikację J. Caniveza w latach
1933—1941 "). Wydawca oparł ją o szeroką, choć niekompletną podstawę
rękopiśmienną. Mimo to jego aparat krytyczny niekiedy zawodzi, a iden-
tyfikacja nazw miejscowych, wprawdzie bardzo trudna, bo z obszaru całej
Europy od Ebro po Wisłę i Dźwinę, nie wydaje się zbyt pewna"). Przy
tych usterkach wydanie to będzie stanowiło odtąd punkt wyjścia wszyst-
kich badań, również w sprawach polskich od XII po XVIII w. Zapisy polskie
(pierwszy 1184 r.) są liczne i różnorodne. Mówią o uregulowaniu kontaktu
opatów polskich z kapitułą"), o organizacji społeczno-gospodarczej klasz-
torów polskich °), dotykają także spraw twórczości artystycznej. Osobna
uchwała kapituły w 1204 r. zajęła się zbytkiem liturgicznym cystersów pol-
skich i węgierskich "). Na uwagę zasługują liczne zlecenia inspectio-
n i s loci fundacyj polskich XIII w., nie wszystkie należycie rozwiązane
przez wydawcę; niektóre z nich nie doszły do skutku.
2.
Pośród opracowań na plan pierwszy wysuwa się książka pośmiertna
J. B. Mahna o ustroju zakonu do połowy XII w., recenzowana już w cza-
sopiśmiennictwie polskim '). Jest to użyteczna próba przedstawienia genezy
i rozwoju instytucji kapituły generalnej, z bystrą uwagą o możliwości jej
wywodu z monachizmu celtyckiego za sprawą Stefana Hardinga. Słusz-
niejsze jednak byłoby rozpatrzenie zależności od ustroju feudalnego, przy-
czyni benedyktynom kluniackim należałoby się pierwszeństwo w stoso-

wi TURK Josip, Prvotna Charta Caritatis. Ljubljana, Akademija Znanosti
i umestnosti 1942, powtórzone w Analecta Ord. Cist. I, 1945, 1—4 z błę-
dem w przedruku tekstu, por. uwagi J. MARILLIER, Annales de Bour-
gogne 16, 1944, 179 nn.
b CANIVEZ J., Statuta capitulorum generalium ord. Cist. Louvain 1933—41.
b przykładem 1235 c. 46, gdzie wybór lekcji Th. Franconiae palati-
n u s, zamiast istniejącej w innych rękopisach poprawnej Cracoviae.
") np. już 1195' c. 64: sicut solent illi de Polonia venire,
b praca niewolna 1201 c. 46, konwersi 1217 .c 1&, i w. in.
") np. 1204 c. 16: Polonici et Hungari altaria non ornent sericis, nec cum casulis
celebrent olosericis, sed tam ipsi quam ceteri sententiam scriptam teneant, et trans-
gressores poenam super hoc datam sustineant, videlicet ut qui cum talibus celebrave-
rint, tribus diebus sint in levi culpa, uno eorum in pane et aqua. Quam poenam
sacrista, qui tale ornamentum scienter ministraverit, patiatur. Qui autem non habent
humiles casulas et communes, usque ad Pascham provideant sibi, ut habeant. — Tu
także Jacobus monachus Paradisi fałszerz pieczęci 1247 c. 15; 1248 c. 36.
-) MANTEUFFEL T. w P r z e g 1. Hist.
loading ...