Polska Akademia Umieje̜tności <Krakau> / Komisja Historii Sztuki [Editor]; Polska Akademia Nauk <Warschau> / Oddział <Krakau> / Komisja Teorii i Historii Sztuki [Editor]
Folia Historiae Artium — NS: 11.2007(2008)

Page: 71
DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/fha2007/0077
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
datowanie nie jest możliwe, gdyż brak wzmianek

0 tym dziele w pamiętniku Stanisława Wincentego15.
W krakowskiej Bibliotece PAN i PAU zachował
się diariusz wydatków lwowskiego kolegium z lat
1721—174416. Rachunki dotyczą głównie utrzyma-
nia gmachu klasztornego, a pozycje odnoszące się do
przekształceń artystycznych kościoła pojawiają się
w zapisach sporadycznie (księgowane w dziale „in
artificia”). Trzeba wszakże odnotować, że w kwietniu

1 maju r. 1736 uwzględniono wydatki „elemosinae
Exequiae Palatino Russiae” oraz „ratione Exequiae
Mareschalci”17. Egzekwie te na pewno dotyczyły
Jabłonowskich — zarówno „marszałka” (czyli de fac-
to miecznika Jana), jak i wojewody ruskiego (Jana
Stanisława) — bo żaden z urzędników sprawujących
wówczas te funkcje nie zmarł w r. 1736. Być może
owe uroczystości komemoratywne odbyły się przy
okazji ustawienia omawianego pomnika. Możliwe, że
to egzekwie „zaowocowały” wzniesieniem nagrobka.
W tymże samym roku odnotowane są kwoty wypłat
dla wymienionego z nazwiska „Zeisgiberi lapide”18,
co jednak o niczym nie przesądza, albowiem płatno-
ści dla kamieniarzy widnieją w rachunkach zarówno
w latach wcześniejszych, jak i późniejszych. Warto
dodać, że w r. 1737 w archiwaliach odnotowano
przekazanie dość znacznej sumy 129 złotych czerwo-
nych „Patri Giżycki in honoraria”19 (a jest to wyjątko-
we, by zakonnicy notowali wydatki dla współbrata).
Być może architekt ten był, na zlecenie Stanisława
Wincentego, autorem oprawy artystycznej egzekwii?
Powyższe rozważania muszą jednak pozostać tylko
w sferze hipotez i domysłów.

Wracając do kwestii datowania nagrobka, czas
powstania monumentu można po części, ogólnie,
potwierdzić za pomocą zastosowanej ornamentyki
regencyjnej. Nowa moda stylowa pojawiła się we
Lwowie około r. 1746 {nota bene także w lwowskim
kościele Jezuitów — jedne z pierwszych rocaille’ów
znajdują się w ołtarzu głównym20). Nie oznacza to
jednak, że wcześniejsza moda ornamentalna została
od razu wyparta, choć w przypadku stolicy woje-
wództwa ruskiego można mówić o bardzo szybkim

15 Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we
Wrocławiu [dalej: BZNiOl, Dział Rękopisów, sygn. 2249 | III
(mf 1734), Pamiętnik Stanisława Wincentego Jabłonowskiego
Książęcia Sw. Państwa Rzymskiego, wojewody rawskiego, starosty
bialocerkieioskiego z lat 1734—173 7.

16 Biblioteka PAN i PAU w Krakowie, sygn. 2010 (mf.
248), Rachunki lwowskiego kolegium jezuitów z lat 1721—1744.

17 Tamże, k. 21 lr., 212r.

18 Tamże, k. 22 lv.; być może jest to Kacper Zeisberger,
radca miejski - zob. Z. Hornung, Majster Pinselsnycerz. Kar-
ta z dziejów polskiej rzeźby rokokoiuej, Wrocław 1976, s. 17.

procesie zaniku „stylu rejencji” (nie znam przykła-
dów zastosowania wyłącznie „czystej” ornamentyki
regencyjnej około r. 1750).

Istnieją też i inne przesłanki pozwalające na
uściślenie momentu wzniesienia dzieła. Jest to mitra
książęca w opisanym powyżej herbie. Tytuł książęcy
Stanisław Wincenty uzyskał od cesarza Karola VII
dopiero w r. 174421. Na herbie widniejącym na dy-
plomie, wydanym 4 sierpnia tego roku przez władcę
we Frankfurcie nad Menem, znajduje się wyobrażenie
Pogoni Ruskiej22.

Reasumując: nagrobek Jana i Jana Stanisława po-
wstał na pewno po r. 1731 (śmierć Jana Stanisława),
czyli pomiędzy latami 1735 (uzyskanie stanowiska
wojewody rawskiego przez fundatora monumentu)
a 1754 (śmierć Stanisława Wincentego). Ten szeroki
przedział można ograniczyć z jednej strony, datą
1736 (egzekwie w lwowskim kościele) lub rokiem
1744 (pojawienie się w herbie fundatora tych sa-
mych elementów heraldycznych co na nagrobku).
Zważywszy, że we Lwowie ornament rocaille’owy
całkowicie dominował już około r. 1750 — i tę datę
należałoby uznać za antę ąuem ograniczającą z drugiej
strony czas powstania pomnika.

4. Styl i geneza

Analizując formę nagrobka należy przede wszyst-
kim zwrócić uwagę na kompozycję całości monu-
mentu. Można stwierdzić, że miejsce pod oknem,
gdzie znajduje się nagrobek, mogłoby ograniczać
możliwości projektanta. Jednak właśnie jego twórca
doskonale wyzyskał to usytuowanie, włączając otwór
okienny w górną część pomnika. Być może wybór
miejsca został narzucony artyście przez fundatora.
W zachowanym diariuszu Jana Stanisława znajduje
się szkicowy rysunek nagrobka, który planował
wznieść dla Stanisława i Marianny Jabłonowskich.
Miał on być ustawiony właśnie pod oknem23.

Konieczność dostosowania formy monumentu
do miejsca doprowadziła w rezultacie do stworzenia
swobodnie skomponowanej struktury — plastycznej,

19 Biblioteka PAN i PAU w Krakowie, sygn. 2010 (mf.
248), k. 224r.

20 J. P a s z e n d a, Kościół Jezuitów we Liuowie to świetle źródeł
archiwalnych [w:] Tenże, Budowle jezuickie w Polsce, t. 2, Kra-
ków 2000, s. 123.

21 J. Gajewski, Mauzoleum jasnogórskie księcia Jabłonoiu-
skiego, Studia Claromontana, 6: 1985, s. 405.

22 J. Siebmacher, Grosses und allgemeines Wappenbuch,
t. 4, cz. 14: Galizischer Adel, Nurnberg 1905, s. 57, tabl. 55.

23 Biblioteka Narodowa, Biblioteka Ordynacji Zamoj-
skiej, sygn nr 814, Pamiętnik Jana Stanisława Jabłonowskiego

71
loading ...