DOI Page / Citation link:
https://doi.org/10.11588/diglit.17649#0015
ROZDZIAŁ I
Od Czernyszewskiego
do bolszewickich koncepcji kultury
Próbując odpowiedzieć na pytanie o źródła bolszewickiej propagandy pla-
stycznej i szerzej - o to, co inspirowało sowiecką myśl o sztuce i kulturze, na-
leży sięgnąć do ideowych poprzedników Włodzimierza Lenina, Lwa Trockiego
i Anatolija Łunaczarskiego. Czy odwoływanie się w Rosji Radzieckiej do tych,
a nie innych myślicieli dziewiętnastowiecznych służyło wypracowaniu spójne-
go programu, czy było kaprysem „wodzów", którzy upodobali sobie konkret-
nych twórców? W jakim stopniu rodzący się program był spójny? Wybrano pi-
sarzy i publicystów „postępowych", których dziedzictwo wydawało się przy-
datne w nowych warunkach. Były to m.in. dzieła Nikołaja Czernyszewskiego,
Lwa Tołstoja i Gieorgija Plechanowa, odpowiednio spłycone, „przykrojone"
i zwulgaryzowane, które miały posłużyć do zbudowania teoretycznego mode-
lu kultury sowieckiej, a przynajmniej do ukazania wzorów godnych naślado-
wania. (W tym miejscu pomijam nie mniej istotny wpływ Karola Marksa i Fry-
deryka Engelsa).
Sięgnięto do połowy XIX w, kiedy to w Rosji nastąpiło ożywienie umysło-
we i władze, obok ustępstw w innych dziedzinach, zgodziły się na pewną swo-
bodę wypowiedzi. Owa odwilż, wyraźna po klęsce Rosji w wojnie krymskiej
(1856 r.), wpłynęła pozytywnie m.in. na rozwój czasopiśmiennictwa. Czasopi-
sma społeczno-literackie odegrały zasadniczą rolę w wielkich sporach omawia-
nego okresu. Spośród najbardziej znaczących należy wymienić ukazujący się
jeszcze od lat trzydziestych petersburski miesięcznik „Sowriemiennik" (zało-
żony przez Aleksandra Puszkina, w latach następnych redagowany m.in. przez
Wissariona Bielińskiego, Nikołaja Niekrasowa, Nikołaja Czernyszewskiego i na
koniec - Nikołaja Dobrolubowa) oraz powstałe w 1856 r. w Moskwie pisma
„Russkij Wiestmk" i „Russkaja Biesieda"1.
Historia literatury rosyjskiej, pod red. M. Jakóbca, wyd. 2, Warszawa 1976, t. 1, s. 517-518,
656-657. t. 2, s. 25-26, 35.
13
Od Czernyszewskiego
do bolszewickich koncepcji kultury
Próbując odpowiedzieć na pytanie o źródła bolszewickiej propagandy pla-
stycznej i szerzej - o to, co inspirowało sowiecką myśl o sztuce i kulturze, na-
leży sięgnąć do ideowych poprzedników Włodzimierza Lenina, Lwa Trockiego
i Anatolija Łunaczarskiego. Czy odwoływanie się w Rosji Radzieckiej do tych,
a nie innych myślicieli dziewiętnastowiecznych służyło wypracowaniu spójne-
go programu, czy było kaprysem „wodzów", którzy upodobali sobie konkret-
nych twórców? W jakim stopniu rodzący się program był spójny? Wybrano pi-
sarzy i publicystów „postępowych", których dziedzictwo wydawało się przy-
datne w nowych warunkach. Były to m.in. dzieła Nikołaja Czernyszewskiego,
Lwa Tołstoja i Gieorgija Plechanowa, odpowiednio spłycone, „przykrojone"
i zwulgaryzowane, które miały posłużyć do zbudowania teoretycznego mode-
lu kultury sowieckiej, a przynajmniej do ukazania wzorów godnych naślado-
wania. (W tym miejscu pomijam nie mniej istotny wpływ Karola Marksa i Fry-
deryka Engelsa).
Sięgnięto do połowy XIX w, kiedy to w Rosji nastąpiło ożywienie umysło-
we i władze, obok ustępstw w innych dziedzinach, zgodziły się na pewną swo-
bodę wypowiedzi. Owa odwilż, wyraźna po klęsce Rosji w wojnie krymskiej
(1856 r.), wpłynęła pozytywnie m.in. na rozwój czasopiśmiennictwa. Czasopi-
sma społeczno-literackie odegrały zasadniczą rolę w wielkich sporach omawia-
nego okresu. Spośród najbardziej znaczących należy wymienić ukazujący się
jeszcze od lat trzydziestych petersburski miesięcznik „Sowriemiennik" (zało-
żony przez Aleksandra Puszkina, w latach następnych redagowany m.in. przez
Wissariona Bielińskiego, Nikołaja Niekrasowa, Nikołaja Czernyszewskiego i na
koniec - Nikołaja Dobrolubowa) oraz powstałe w 1856 r. w Moskwie pisma
„Russkij Wiestmk" i „Russkaja Biesieda"1.
Historia literatury rosyjskiej, pod red. M. Jakóbca, wyd. 2, Warszawa 1976, t. 1, s. 517-518,
656-657. t. 2, s. 25-26, 35.
13