DOI Page / Citation link:
https://doi.org/10.11588/diglit.17649#0037
ROZDZIAŁ II
Środowiska artystyczne i władza
Problem sztuki w służbie społeczeństwa zaprzątał umysły światłych Rosjan
już w pierwszej połowie XIX w. Inteligencja, świadoma swego posłannictwa,
czuła się zobowiązana do służby ogółowi. Ogromne ciśnienie problemów po-
litycznych i społecznych w kraju samodzierżawia sprawiało, że członkowie tej
warstwy wręcz nie mogli uchylać się od powinności służenia swoją wiedzą i wy-
kształceniem. Kontestatorzy, ludzie wolni duchem (bo o nich jest mowa, a nie
o tych, którzy pozostawali w służbie dworu) - paradoksalnie stawali się nie-
wolnikami wyznawanej ideologii. Artyści byli przekonani, ze ich twórczość sta-
nowi obowiązek wobec społeczeństwa, a nie przyjemność1.
Okres ożywienia, jaki nastąpił w Rosji drugiej połowy XIX w. po przegra-
nej wojnie krymskiej, zapisał się znaczącymi zdarzeniami w środowiskach ar-
tystycznych. W latach sześćdziesiątych młodzi malarze, wychowani na rozpra-
wie Nikołaja Czernyszewskiego Stosunek estetyczny sztuki do rzeczywistości i na jego
powieści Co robie? odrzucili temat pracy dyplomowej narzucony przez akade-
mię petersbusrką i nie ukończywszy studiów z inicjatywy Iwana Kramskoja
M. Czudakowa pisze: „Literatura rosyjska zawsze znajdowała się w sytuacji wyboru mię-
dzy autonomią literatury a jej zależnością od socium i wynikającymi stąd uwikłaniami
społecznymi. Nacisk ideologii był wewnątrz niej bardzo duży. Nie dostrzegamy tego
w wieku XIX, dlatego ze pisarze, którzy podporządkowali się wtedy oficjalnej ideologii
i starali się bezpośrednio ją wyrażać, nie pozostali w historii literatury. Zauważamy ich
tylko wtedy gdy zagłębiamy się w proces literacki. Z drugiej, nieoficjalnej strony, ideolo-
gia przenikała do wnętrza literatury już w latach czterdziestych XIX wieku, a nawet wcze-
śniej, za pośrednictwem idei społecznikowskich, które uświadomił i publicznie wyłożył
Wissanon Bieliński. Dlatego pragnienie, by uczynić literaturę sługą społeczeństwa, ist-
nieje od dość dawna w tradycji literatury rosyjskiej. Jest w niej z pewnością dużo silniej-
sze niż w innych literaturach". (M. Czudakowa, Przed i po: związek i zerwanie, w: Litera-
tura rosyjska XX wieku. Nowe czasy, nowe problemy, pod red. G. Bobilewicz-Bryś i A. Dra-
wicza. Warszawa 1992, s. 17). Uwagi powyższe można odnieść również do innych dziedzin
kultury rosyjskiej.
35
Środowiska artystyczne i władza
Problem sztuki w służbie społeczeństwa zaprzątał umysły światłych Rosjan
już w pierwszej połowie XIX w. Inteligencja, świadoma swego posłannictwa,
czuła się zobowiązana do służby ogółowi. Ogromne ciśnienie problemów po-
litycznych i społecznych w kraju samodzierżawia sprawiało, że członkowie tej
warstwy wręcz nie mogli uchylać się od powinności służenia swoją wiedzą i wy-
kształceniem. Kontestatorzy, ludzie wolni duchem (bo o nich jest mowa, a nie
o tych, którzy pozostawali w służbie dworu) - paradoksalnie stawali się nie-
wolnikami wyznawanej ideologii. Artyści byli przekonani, ze ich twórczość sta-
nowi obowiązek wobec społeczeństwa, a nie przyjemność1.
Okres ożywienia, jaki nastąpił w Rosji drugiej połowy XIX w. po przegra-
nej wojnie krymskiej, zapisał się znaczącymi zdarzeniami w środowiskach ar-
tystycznych. W latach sześćdziesiątych młodzi malarze, wychowani na rozpra-
wie Nikołaja Czernyszewskiego Stosunek estetyczny sztuki do rzeczywistości i na jego
powieści Co robie? odrzucili temat pracy dyplomowej narzucony przez akade-
mię petersbusrką i nie ukończywszy studiów z inicjatywy Iwana Kramskoja
M. Czudakowa pisze: „Literatura rosyjska zawsze znajdowała się w sytuacji wyboru mię-
dzy autonomią literatury a jej zależnością od socium i wynikającymi stąd uwikłaniami
społecznymi. Nacisk ideologii był wewnątrz niej bardzo duży. Nie dostrzegamy tego
w wieku XIX, dlatego ze pisarze, którzy podporządkowali się wtedy oficjalnej ideologii
i starali się bezpośrednio ją wyrażać, nie pozostali w historii literatury. Zauważamy ich
tylko wtedy gdy zagłębiamy się w proces literacki. Z drugiej, nieoficjalnej strony, ideolo-
gia przenikała do wnętrza literatury już w latach czterdziestych XIX wieku, a nawet wcze-
śniej, za pośrednictwem idei społecznikowskich, które uświadomił i publicznie wyłożył
Wissanon Bieliński. Dlatego pragnienie, by uczynić literaturę sługą społeczeństwa, ist-
nieje od dość dawna w tradycji literatury rosyjskiej. Jest w niej z pewnością dużo silniej-
sze niż w innych literaturach". (M. Czudakowa, Przed i po: związek i zerwanie, w: Litera-
tura rosyjska XX wieku. Nowe czasy, nowe problemy, pod red. G. Bobilewicz-Bryś i A. Dra-
wicza. Warszawa 1992, s. 17). Uwagi powyższe można odnieść również do innych dziedzin
kultury rosyjskiej.
35