DOI Page / Citation link:
https://doi.org/10.11588/diglit.17649#0038
utworzyli artystyczny artel. W 1870 r. w tym samym środowisku głównie mo-
skiewskich twórców powstało Towarzystwo Wędrownych Wystaw Artystycz-
nych. Jego zadaniem miało być propagowanie na prowincji rosyjskiej postępo-
wej i narodowej sztuki realistycznej. Poglądy malarzy skupionych w Towarzy-
stwie formowały się w dużym stopniu pod wpływem Władimira Stasowa,
krytyka muzycznego i artystycznego, zagorzałego zwolennika realizmu. Słynni
„pieriedwiżnicy" (zwani też „itinerantami") stali się na długo znaczącą grupą
w życiu kulturalnym Rosji. Liczba uczestników Towarzystwa stale rosła; naj-
bardziej znani to: Grigorij Miasojedow, Nikołaj Gay, Nikołaj Jaroszenko, Ilja
Riepin, Iwan Szyszkin, oraz wymieniony wyżej Kramskoj2. Uprawiano najczę-
ściej malarstwo rodzajowe oraz portretowe. Ważne dla niniejszych rozważań
jest stwierdzenie, że „itineranci hołdowali »realizmowi ideowemu« - sztuce
związanej z życiem i przepojonej demokratyzmem"J.
Pod wpływem myśli Czernyszewskiego kształtowały się również założenia
estetyczne „poezji obywatelskiej". Tendencje realistyczne były żywe przede
wszystkim w prozie rosyjskiej, począwszy od Iwana Turgieniewa, Fiodora
Dostojewskiego i Lwa Tołstoja po Antoniego Czechowa i Maksima Gorkiego
(by wymienić tylko najwybitniejszych). Nie miejsce tu na omawianie twórczości
literackiej, jednak nazwiska tych pisarzy trzeba przypomnieć, gdyz wywarli oni
ogromny wpływ nie tylko na literaturę piękną, ale w ogóle na życie duchowe Rosji.
Rola realizmu w kulturze rosyjskiej drugiej połowy XIX w. wydaje się istot-
na w przezwyciężeniu akademizmu (sztuki plastyczne) oraz w propagowaniu
nowatorskich w owym czasie idei społecznych i demokratycznych. Równie
istotnie jest zanegowanie silnej już tradycji realistycznej, jakie miało miejsce
pod koniec XIX w. W 1898 r. powstało w Petersburgu stowarzyszenie artystyczne
Mir Iskusstwa (Świat Sztuki), które w latach 1899-1904 wydawało luksusowe
pismo pod tym samym tytułem. Znaczenie ugrupowania okazało się przeło-
mowe. „Znajomość kultury europejskiej wyróżniała członków »Swiata Sztu-
ki«, którzy uważali za swoje posłannictwo przywrócić Rosji kulturę utraconą
za panowania »pienedwiżników«"4. Do najbardziej znanych członków stowa-
rzyszenia Mir Iskusstwa należeli następujący malarze: Aleksander Benois, Leon
Bakst, Konstantm Somow, Wiktor Borisow-Musatow, Jewgienij Lanceray, Alek-
sander Gołowin3. Uprawiali oni wyrafinowaną sztukę dekoracyjną, czerpiąc
wzory z różnych epok i stylów (od starożytności po XVIII w). W ich twórczo-
ści znajdujemy zarówno fascynację impresjonizmem, jak i symbolizm, nierzadko
2 M. Porębski, Dzieje sztuki w zarysie, t. 3: wiek XIX i XX, Warszawa 1988, s. 216; E. Valke-
nier, Russian Realist Art. The State and Society: The Peredfizhniki and Their Tradition, Ann
Arbor 1977, s. 225.
3 L. Bazylow, Historia nowożytnej kultury rosyjskiej, Warszawa 1986, s. 636.
4 C. Gray, The Russian Experiment in Art 1863-1922, London 1990, s. 38-39.
5 N. Łapszina, „Mir Iskusstwa". Oczcrki istorii i tworczeskoj praktiki, Moskwa 1977, passim.
36
skiewskich twórców powstało Towarzystwo Wędrownych Wystaw Artystycz-
nych. Jego zadaniem miało być propagowanie na prowincji rosyjskiej postępo-
wej i narodowej sztuki realistycznej. Poglądy malarzy skupionych w Towarzy-
stwie formowały się w dużym stopniu pod wpływem Władimira Stasowa,
krytyka muzycznego i artystycznego, zagorzałego zwolennika realizmu. Słynni
„pieriedwiżnicy" (zwani też „itinerantami") stali się na długo znaczącą grupą
w życiu kulturalnym Rosji. Liczba uczestników Towarzystwa stale rosła; naj-
bardziej znani to: Grigorij Miasojedow, Nikołaj Gay, Nikołaj Jaroszenko, Ilja
Riepin, Iwan Szyszkin, oraz wymieniony wyżej Kramskoj2. Uprawiano najczę-
ściej malarstwo rodzajowe oraz portretowe. Ważne dla niniejszych rozważań
jest stwierdzenie, że „itineranci hołdowali »realizmowi ideowemu« - sztuce
związanej z życiem i przepojonej demokratyzmem"J.
Pod wpływem myśli Czernyszewskiego kształtowały się również założenia
estetyczne „poezji obywatelskiej". Tendencje realistyczne były żywe przede
wszystkim w prozie rosyjskiej, począwszy od Iwana Turgieniewa, Fiodora
Dostojewskiego i Lwa Tołstoja po Antoniego Czechowa i Maksima Gorkiego
(by wymienić tylko najwybitniejszych). Nie miejsce tu na omawianie twórczości
literackiej, jednak nazwiska tych pisarzy trzeba przypomnieć, gdyz wywarli oni
ogromny wpływ nie tylko na literaturę piękną, ale w ogóle na życie duchowe Rosji.
Rola realizmu w kulturze rosyjskiej drugiej połowy XIX w. wydaje się istot-
na w przezwyciężeniu akademizmu (sztuki plastyczne) oraz w propagowaniu
nowatorskich w owym czasie idei społecznych i demokratycznych. Równie
istotnie jest zanegowanie silnej już tradycji realistycznej, jakie miało miejsce
pod koniec XIX w. W 1898 r. powstało w Petersburgu stowarzyszenie artystyczne
Mir Iskusstwa (Świat Sztuki), które w latach 1899-1904 wydawało luksusowe
pismo pod tym samym tytułem. Znaczenie ugrupowania okazało się przeło-
mowe. „Znajomość kultury europejskiej wyróżniała członków »Swiata Sztu-
ki«, którzy uważali za swoje posłannictwo przywrócić Rosji kulturę utraconą
za panowania »pienedwiżników«"4. Do najbardziej znanych członków stowa-
rzyszenia Mir Iskusstwa należeli następujący malarze: Aleksander Benois, Leon
Bakst, Konstantm Somow, Wiktor Borisow-Musatow, Jewgienij Lanceray, Alek-
sander Gołowin3. Uprawiali oni wyrafinowaną sztukę dekoracyjną, czerpiąc
wzory z różnych epok i stylów (od starożytności po XVIII w). W ich twórczo-
ści znajdujemy zarówno fascynację impresjonizmem, jak i symbolizm, nierzadko
2 M. Porębski, Dzieje sztuki w zarysie, t. 3: wiek XIX i XX, Warszawa 1988, s. 216; E. Valke-
nier, Russian Realist Art. The State and Society: The Peredfizhniki and Their Tradition, Ann
Arbor 1977, s. 225.
3 L. Bazylow, Historia nowożytnej kultury rosyjskiej, Warszawa 1986, s. 636.
4 C. Gray, The Russian Experiment in Art 1863-1922, London 1990, s. 38-39.
5 N. Łapszina, „Mir Iskusstwa". Oczcrki istorii i tworczeskoj praktiki, Moskwa 1977, passim.
36