DOI article:
Mazurczakowa, Urszula M.: Próba analizy czasu przedstawionego w obrazie
DOI Page / Citation link:https://doi.org/10.11588/diglit.12455#0010
6
URSZULA M. MAZURCZAKOWA
wypowiadali się i wypowiadają estetycy oraz psychologowie sztuki, którzy próbują dociec, jak
rozgrywa sie oglądanie obrazu i od czego jest zależne, jakie elementy są tutaj determinujące?.
3. Dzieło sztuki powstaje w pewnej sytuacji historycznej, w pewnym kontekście historycz-
nym. Artysta tworząc dzieło żyje w określonym czasie subiektywnym, jest włączony jednocześnie
w upływ czasu intersubiektywnego, który nań w różnorodny sposób, w różnym stopniu oddziały-
wa6. W odniesieniu do dzieła sztuki pojawiają się w związku z tym problemy takie jak: ory-
ginalność, tradycja, osadzenie we współczesności, obraz jako wyraz ducha epoki...
4. Obraz z chwilą powstania wchodzi w dzieje malarstwa, dzieje kultury. Mówi się niekiedy,
obraz zaczyna „żyć'7. Podlega atmosferze kulturalnej, poszczególnym prądom duchowym kolejnych
epok historycznych, które odczytują z niego coraz to nowe treści. Niekiedy dostosowują dzieło do
własnego gustu, smaku czy wymagań, jakie rodzą się w obrębie danej sytuacji historyczno-du-
chowej. Obraz więc może przechodzić swoje okresy powodzenia, inspiracji, ale również zapomnie-
nia, niezrozumienia. Dodać należy także, iż bywają powroty do „życia" obrazu. Można zatem mówić
o czasie „życia" obrazu7.
5. Gwarantem tożsamości obrazu jest malowidło8. Pomiędzy obrazem a malowidłem zachodzi
nierozerwalna więź, która jest podstawą istnienia obrazu jako dzieła sztuki, czyli jako tworu
artystycznego i zarazem materialnego. Biorąc pod uwagę drugi aspekt, obraz jest rzeczą i jako
rzecz trwa w czasie, podlega jego nieuchronnym procesom oraz zmianom. Czas ten można nazwać
czasem malowidła, czasem egzystencji obrazu, którego działanie zna dobrze konserwator,
podejmując z nim heroiczną walkę.
6. Obraz w odróżnieniu od malowidła jest tworem intencjonalnym9: z jednej strony ufundo-
wany jest w malowidle jako rzeczy realnej, uformowanej w akcie twórczym przez artystę, z dru-
giej natomiast — w czynnościach odtwórczych, percepcyjnych widza oglądającego obraz. Nadto zbu-
dowany jest z warstw, spośród których podstawową są zrekonstruowane w obrazie wyglądy, po-
przez które przejawiają się przedmioty przedstawione. Nie są one przedmiotami wyobrażeniowymi,
czysto wzrokowymi, lecz posiadają pewien „habitus" rzeczywistości, są przedmiotami typu przed-
miotów realnych, przedstawionych w pewnej sytuacji, wówczas mówi się o obrazach z tematem
literackim10. Wspomniany „habitus" rzeczywistości przedmiotów, sytuacji przedstawionej, sprawia,
że możemy przypisać obrazowi pewien czas i faktycznie to czynimy. Czas ten zwykło się określać
czasem przedstawionym, czasem wewnętrznym, czyli czasem w obrazie, który stanowi pewien
„analogon" do czasu rzeczywistego, choć nie jest bynajmniej z nim tożsamy u.
Zagadnienie czasu przedstawionego podejmowane było dość często przez estetykę. Wyłaniało
się zasadniczo, choć nie wyłącznie, w związku z próbami klasyfikacji sztuk, które podejmowano
od starożytności. Wielkie ich bogactwo pochodzi ze zmian w samych sztukach tudzież w po-
glądach na temat sztuk, jak i zadań, które stawiano dokonywanym klasyfikacjom. Ponadto wszelka
klasyfikacja oprócz momentu porządkującego jest również pewnym zabiegiem poznawczym 12. Faktem
jednak pozostaje, że czas dość często był tu kryterium odróżniania sztuk; chodzi zwłaszcza o sto-
sunek pomiędzy sztuką słowa a sztukami plastycznymi. W. Tatarkiewiczowi zawdzięczamy piękne
s R. Arnheim, Sztuka i percepcja wzrokowa. Psychologia twórczego oka. Warszawa 1978; E. Gombrich, Art and
Illusion. New York 1960 (przekł. polski J. Zarańskiego, Sztuka i złudzenie. O psychologii przedstawiania obrazowego.
Warszawa 1981).
6 Terminy „subiektywny" i „intersubiektywny" przejmują za: R. Ingarden, O dziele literackim. Badania z pogranicza
ontologii i teorii języka i filozofii literatury. Warszawa 1966, ss. 302-303.
7 Kategorie „życia" dzieła sztuki w odniesieniu do dzieła literackiego omawia R. Ingarden, op. cit. rozdz. XIII.
Problem ten w wielu miejscach porusza J. Białostocki. Refleksje i syntezy ze świata sztuki, cz. III, Refleksje,
Warszawa 1978.
я Rozróżnienie między obrazem a malowidłem przeprowadził E. Husserl; rozwinął R. Ingarden, O budowie obrazu,
[w:] Studia z estetyki, t. I. Warszawa 1966. s. 5-115.
y Przyjmuję tutaj koncepcję R. Ingardena. Nie jest to oczywiście jedyna pośród współcześnie funkcjonujących;
istnieje na ten temat bogata literatura. Klasyczne jednak miejsce zajmują prace wspomnianego autora, szczególnie:
O dziele literackim, oraz Spór o istnienie świata. Warszawa 1962.
10 Klasyfikacja obrazów ze względu na wyróżnione warstwy u Ingardena, O budowie obrazu.
11 Por. Ingarden, O dziele literackim, rozdz. VII.
Por. S. Kamiński. Pojęcie nauki i klasyfikacji nauk. Lublin 1970.
URSZULA M. MAZURCZAKOWA
wypowiadali się i wypowiadają estetycy oraz psychologowie sztuki, którzy próbują dociec, jak
rozgrywa sie oglądanie obrazu i od czego jest zależne, jakie elementy są tutaj determinujące?.
3. Dzieło sztuki powstaje w pewnej sytuacji historycznej, w pewnym kontekście historycz-
nym. Artysta tworząc dzieło żyje w określonym czasie subiektywnym, jest włączony jednocześnie
w upływ czasu intersubiektywnego, który nań w różnorodny sposób, w różnym stopniu oddziały-
wa6. W odniesieniu do dzieła sztuki pojawiają się w związku z tym problemy takie jak: ory-
ginalność, tradycja, osadzenie we współczesności, obraz jako wyraz ducha epoki...
4. Obraz z chwilą powstania wchodzi w dzieje malarstwa, dzieje kultury. Mówi się niekiedy,
obraz zaczyna „żyć'7. Podlega atmosferze kulturalnej, poszczególnym prądom duchowym kolejnych
epok historycznych, które odczytują z niego coraz to nowe treści. Niekiedy dostosowują dzieło do
własnego gustu, smaku czy wymagań, jakie rodzą się w obrębie danej sytuacji historyczno-du-
chowej. Obraz więc może przechodzić swoje okresy powodzenia, inspiracji, ale również zapomnie-
nia, niezrozumienia. Dodać należy także, iż bywają powroty do „życia" obrazu. Można zatem mówić
o czasie „życia" obrazu7.
5. Gwarantem tożsamości obrazu jest malowidło8. Pomiędzy obrazem a malowidłem zachodzi
nierozerwalna więź, która jest podstawą istnienia obrazu jako dzieła sztuki, czyli jako tworu
artystycznego i zarazem materialnego. Biorąc pod uwagę drugi aspekt, obraz jest rzeczą i jako
rzecz trwa w czasie, podlega jego nieuchronnym procesom oraz zmianom. Czas ten można nazwać
czasem malowidła, czasem egzystencji obrazu, którego działanie zna dobrze konserwator,
podejmując z nim heroiczną walkę.
6. Obraz w odróżnieniu od malowidła jest tworem intencjonalnym9: z jednej strony ufundo-
wany jest w malowidle jako rzeczy realnej, uformowanej w akcie twórczym przez artystę, z dru-
giej natomiast — w czynnościach odtwórczych, percepcyjnych widza oglądającego obraz. Nadto zbu-
dowany jest z warstw, spośród których podstawową są zrekonstruowane w obrazie wyglądy, po-
przez które przejawiają się przedmioty przedstawione. Nie są one przedmiotami wyobrażeniowymi,
czysto wzrokowymi, lecz posiadają pewien „habitus" rzeczywistości, są przedmiotami typu przed-
miotów realnych, przedstawionych w pewnej sytuacji, wówczas mówi się o obrazach z tematem
literackim10. Wspomniany „habitus" rzeczywistości przedmiotów, sytuacji przedstawionej, sprawia,
że możemy przypisać obrazowi pewien czas i faktycznie to czynimy. Czas ten zwykło się określać
czasem przedstawionym, czasem wewnętrznym, czyli czasem w obrazie, który stanowi pewien
„analogon" do czasu rzeczywistego, choć nie jest bynajmniej z nim tożsamy u.
Zagadnienie czasu przedstawionego podejmowane było dość często przez estetykę. Wyłaniało
się zasadniczo, choć nie wyłącznie, w związku z próbami klasyfikacji sztuk, które podejmowano
od starożytności. Wielkie ich bogactwo pochodzi ze zmian w samych sztukach tudzież w po-
glądach na temat sztuk, jak i zadań, które stawiano dokonywanym klasyfikacjom. Ponadto wszelka
klasyfikacja oprócz momentu porządkującego jest również pewnym zabiegiem poznawczym 12. Faktem
jednak pozostaje, że czas dość często był tu kryterium odróżniania sztuk; chodzi zwłaszcza o sto-
sunek pomiędzy sztuką słowa a sztukami plastycznymi. W. Tatarkiewiczowi zawdzięczamy piękne
s R. Arnheim, Sztuka i percepcja wzrokowa. Psychologia twórczego oka. Warszawa 1978; E. Gombrich, Art and
Illusion. New York 1960 (przekł. polski J. Zarańskiego, Sztuka i złudzenie. O psychologii przedstawiania obrazowego.
Warszawa 1981).
6 Terminy „subiektywny" i „intersubiektywny" przejmują za: R. Ingarden, O dziele literackim. Badania z pogranicza
ontologii i teorii języka i filozofii literatury. Warszawa 1966, ss. 302-303.
7 Kategorie „życia" dzieła sztuki w odniesieniu do dzieła literackiego omawia R. Ingarden, op. cit. rozdz. XIII.
Problem ten w wielu miejscach porusza J. Białostocki. Refleksje i syntezy ze świata sztuki, cz. III, Refleksje,
Warszawa 1978.
я Rozróżnienie między obrazem a malowidłem przeprowadził E. Husserl; rozwinął R. Ingarden, O budowie obrazu,
[w:] Studia z estetyki, t. I. Warszawa 1966. s. 5-115.
y Przyjmuję tutaj koncepcję R. Ingardena. Nie jest to oczywiście jedyna pośród współcześnie funkcjonujących;
istnieje na ten temat bogata literatura. Klasyczne jednak miejsce zajmują prace wspomnianego autora, szczególnie:
O dziele literackim, oraz Spór o istnienie świata. Warszawa 1962.
10 Klasyfikacja obrazów ze względu na wyróżnione warstwy u Ingardena, O budowie obrazu.
11 Por. Ingarden, O dziele literackim, rozdz. VII.
Por. S. Kamiński. Pojęcie nauki i klasyfikacji nauk. Lublin 1970.