Rocznik Historii Sztuki — 28.2003

Seite: 183
DOI Artikel: DOI Seite: Zitierlink: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/rhs2003/0184
Lizenz: Creative Commons - Namensnennung - Weitergabe unter gleichen Bedingungen Nutzung / Bestellung
0.5
1 cm
facsimile
ŚWIĄTYNIE I KLASZTORY PÓŹNOBAROKOWE W ARCHIDIECEZJI LWOWSKIEJ

183

(1771-1778)140 i parafialny w Zborowie (1775)141. Przeprowadził gruntowną restaurację świątyni bernardy-
nów w Gwoźdźcu (1773-1775)142. Z pewnością według jego projektu wzniesiono monumentalną dzwonnicę
kamienną przy tymże kościele.

Zapewne rówieśnikiem Kulczyckiego, lub nieco starszy, był architekt Jan Kanty Fesinger ze znanej
rodziny rzeźbiarzy przybyłych do Lwowa z krajów habsburskich lub z południowych Niemiec. Jako do-
świadczonemu twórcy powierzono mu po śmierci Meretyna kierownictwo prac w katedrze Świętego Jura.
Zaprojektował też w latach 1771-1773 rezydencję dla metropolity143. Od 1777 r. został zaangażowany do
prac w katedrze łacińskiej w ostatniej fazie wykonywania wyposażenia. Zajmował się projektami dla kate-
dry, ale trudno określić w jakim stopniu były one realizowane144.

Na zakończenie należy wspomnieć Augusta Moszyńskiego, arystokratę, który edukację architektonicz-
ną otrzymał w Dreźnie u samego Gaetana Chiaverego145. Choć nie parał się profesjonalnie sprawami archi-
tektonicznymi, to jednak pozostawił dzieło niezwykłe - kościół parafialny w Mikulińcach, ufundowany
przez babkę jego żony, Ludwikę Potocką (1761-1779)146.

Anonimowi pozostali cechowi i wiejscy cieśle - twórcy kościołów drewnianych. Znamy tylko jednego
- Marcina Laseczkę, z którym zawarto umowę w 1746 r. na budowę drewnianego kościoła w Rakowcu147.

DREWNO I MUR

W ciągu XVIII w. zmieniała się struktura materialna budowli sakralnych. Po zniszczeniach wojennych
w 4. ćwierci XVII w. i w czasie wojny północnej stan techniczny budowli w archidiecezji był opłakany.
Zniszczone kościoły parafialne, a nawet zakonne, w 1. tercji XVIII w. odbudowywano w drewnie. Spora-
dycznie stosowano technikę szachulcową, łączenia muru z drewnem modo Prussico (kościół parafialny
w Mariampolu, 1736-1738)148. W świetle wizytacji archidiecezji, przeprowadzanej w latach 1716-1725, na
ogólną liczbę 97 kościołów parafialnych tylko 27 było murowanych. W 1741 r. na 66 kościołów odnotowa-
nych w wizytacji były już 33 murowane. Znacznie zwiększył się więc ich procent, z 28 do 50149. Około
1772 r. - według wyliczeń Stanisława Li taka - w 124 parafiach istniało już 77 kościołów murowanych, co
stanowiło 62 procent150. Budowle murowane kosztowały kilkakrotnie drożej nie tyle ze względu na roboci-
znę, bo mistrz murarski i ciesielski byli dziennie opłacani podobnie151, ile ze względu na wysoki koszt
produkcji cegły, wapna, dachówki oraz wydobycia w kamieniołomach, transportu i obróbki elementów
kamiennych. Liczne złoża kamienia budowlanego w województwie ruskim pozwalały - podobnie jak na
Podolu - na budowę kościołów w całości z ciosów. Jest więc grupa budowli w północno-wschodniej części
archidiecezji, odznaczająca się starannym wątkiem kamiennym w elewacjach. Są to świątynie: pijarów
w Złoczowie, dominikanów w Tarnopolu, parafialne w Gołogórach i Zborowie, dzwonnica przy kościele
bernardynów w Gwoźdźcu. Ciosy z kamieniołomu w Polanach posłużyły w latach 1745-1765 do budowy
kościoła dominikanów Bożego Ciała we Lwowie. Odkuwano z „kamienia polańskiego" portale, obramienia
okien, kroksztyny, rzeźby figuralne na fasadę152. Grunta wsi Polany leżały w dobrach koronnych starostwa
szczeżeckiego. W celu obniżenia kosztów i sprawniejszej organizacji „fabryki" opat Nicefor Hadziewicz
w styczniu 1746 r. wydzierżawił wieś Polany od starosty Józefa Potockiego153. W XVIII w. nadal sprowa-

140 Betlej 1994, s. 69; Nowacki 1996, s. 67.

141 Vujcyk 1988, s. 160.

142 Betlej 1994, s. 64-68; Betlej 1996a, s. 22, 31-36.

143 Mańkowski 1937, s. 129-130.

144 Ibidem, s. 130-131.

145 Wierzbicka-Michalska 1977, s. 112.

146 Mańkowski 1928a, s. 184-193; Ostrowski, Pencakowski 1996, s. 54.

147 Brzezina 2001, s. 130.

148 Betlej 2002b, s. 231. Autor tłumaczy stosowanie tej techniki budowlanej kontaktami gospodarczymi fundatora Jana Ka-
jetana Jabłonowskiego z Pomorzem. Identyczną konstrukcję miał kościół parafialny w Podkamieniu fundacji jego ojca - Jana
Stanisława Jabłonowskiego.

149 Krętosz 1986, s. 195.

150 Litak 1996, s. 72, tabl. XI.

151 Hoszowski 1934, s. 48, 50.

152 Hornung 1995, s. 171, 175.

153 Ibidem, s. 178-179.
loading ...