Rocznik Historii Sztuki — 43.2018

Page: 90
DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/rhs2018/0091
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
90

KATARZYNA KULPIŃSKA

WOBEC WOJNY
Wielu polskich artystów zostało w czasie wojny żołnierzami z własnej woli lub z konieczności -
wcieleni do armii zaborców jako ich poddani, walczyli na różnych frontach. Ich udziałem były bolesne
doświadczenia z pola walki: wielokilometrowe, forsowne przemarsze, przeprawy przez rzeki, widok ciał
rozrywanych przez szrapnele, rany, wyniszczenie fizyczne i psychiczne, majaczenia spowodowane gorączką
i brakiem snu, głód i morfina kojąca ból* * 3.
Polscy żołnierze-artyści rzadko obrazowali śmierć, nie znaleźli, czy raczej nie chcieli znaleźć, środków
wizualnych, by oddać koszmar pola walki4. W pracach graficznych wymienionych wcześniej formistów
nie odnajdziemy echa Wielkiej Wojny, mimo że niektórzy bezpośrednio się z nią zetknęli, jak na przy-
kład Jan Hrynkowski czy Leon Chwistek5, którzy zaciągnęli się do Legionów Polskich. Jedynie Leopold
Gottlieb, wystawiający z tą grupą, jako żołnierz Legionów dokumentował w licznych rysunkach obozową
codzienność i portretował towarzyszy broni. Rysunki te później wykorzystał do stworzenia teki litografii
Legiony Polskie6. Pewne aspekty wojennej rzeczywistości ukazywali też inni walczący w Legionach graficy,
między innymi Leon Wyczółkowski, Jan Kanty Gumowski, Włodzimierz Konieczny, Roman Czaplicki,
Wilhelm Ossecki (Wilk)7.
Opierając się na dotychczasowych opracowaniach i dokonując przeglądu prac graficznych z czasów
wojny, wypada potwierdzić, że ich autorzy unikali drastycznych przedstawień z pola walki8, a malowanie

morderstw. Warto podkreślić osobisty wymiar tego cyklu (artysta na okładce i kilku planszach sportretował siebie samego, a na ostatniej
planszy, pt. Rodzina, także swego syna). Na cykl Wojna (1924) Otto Dixa składa się 51 wklęsłodruków (akwaforta, akwatinta, suchoryt).
Powstały one na podstawie rysowanych na gorąco szkiców. Wojna dla Dixa była synonimem grozy, brutalności i zezwierzęcenia. W akwa-
fortach zobrazował potwornie okaleczonych, rannych i martwych żołnierzy, ale też i tych, co przeżyli, tkwiąc wśród rozkładających
się na drutach kolczastych i w błocie ludzkich ciał i końskiej padliny. Käthe Kollwitz w 1919 r. rozpoczęła cykl Wojna (ukończony
w 1922), na który złożyło się siedem drzeworytów. Dla niej wojna ta - jak to określiła, „rzeźnia, w której ludzie ginęli milionami” - była
Jednym wielkim szwindlem” (cyt. za I. Kershaw, Do pieklą i z powrotem. Europa 1914-1949, tłum. A. Romanek, Społeczny Instytut
Wydawniczy Znak, Kraków 2016, s. 100). Graficzka zobrazowała straszliwe skutki wojny z perspektywy tych, którzy zostali, ukazała
dramat opuszczonych i osieroconych {Rodzice, Wdowa, Matka). Tylko na jednym drzeworycie - Ochotnicy - przedstawiła żołnierzy;
śmierć prowadzi ich w korowodzie do walki (tuż obok śmierci umieściła wizerunek swego syna).
3 „W wielu relacjach powtarzają się ziemianki zalewane podczas intensywnych deszczy. Przy dużym zagęszczeniu żołnierzy
pleniły się insekty roznoszące różne choroby zakaźne (przede wszystkim groźny wówczas tyfus), z którymi trudno było w okopach
walczyć. Wobec trudnych warunków także na kwaterach wszy stały się rychło plagą, bardzo dokuczliwą i niezmiernie trudną do zwal-
czenia”. J. Piotrowski, Życie codzienne legionistów podczas Wielkiej Wojny w świetle ich wspomnień (zarys głównych zagadnień),
„Dzieje Najnowsze”, R. XLIX, 2017, s. 19.
4 Przyczyny tego zjawiska wyjaśniają Wacława Milewska i Maria Zientara, a komentuje, dopełniając szerszą refleksją, Joanna
M. Sosnowska, zob.: W. Milewska, M. Zientara, Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy: 1914-1918, Kraków 1999; J.M. Sosnowska,
Sztuka Legionów Polskich, „Rocznik Historii Sztuki”, XL, 2015, s. 61-80.
5 Chwistek zasadniczo nie uprawiał grafiki; znane są pojedyncze litografie.
6 Rysunki wystawił na „Wystawie Legionów Polskich” w Lublinie w 1917 r. Zob. Katalog wystawy Legionów Polskich, oprać.
J. Śliwiński-Effenberger, A. Procajłowicz, Lublin 1917 (rysunki na okładkę wykonała Z. Stryjeńska). Teka 22 litografii barwnych została
wydana po raz pierwszy w 1916 r. w zakładzie litograficznym Johanna Edwina Wolfensbergera w Zurychu, gdzie Gottlieb miał zorganizo-
wać wystawę legionową. Oprócz portretów dowódców do teki wybrał następujące kompozycje: Na posterunku. Obserwatorzy, W pełnym
rynsztunku, W marszu. Pionier, Raport, Ordynans konny. Na placówce. Mały dobosz. Ostatni strzał, W drodze do okopu. Mandolinista,
Pożegnanie, Śpij kolego w ciemnym grobie. Cmentarz bohaterów. Jego rysunki zostały też zamieszczone w opublikowanym pamiętniku
z frontu Seweryna Romina: Z notatek legionisty, z rysunkami L. Gottlieba, Centralne Biuro Wydawnictw N.K.N. w Krakowie, Kraków 1916.
7 Ich twórczość jako żołnierzy tej właśnie formacji cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem, czego dowodem są starsze i naj-
nowsze publikacje (W. Milewska, M. Zientara, O ikonografii sztuki legionowej, [w:] Przed wielkim jutrem. Sztuka 1905-1918. Materiały
sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, październik 1990, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993; W. Wyganowska,
Sztuka Legionów Polskich 1914-1918, Neriton, Warszawa 1994; Milewska, Zientara, Sztuka Legionów Polskich...-, G. i P. Witek,
Artyści w strzeleckim zbrojnym ruchu niepodległościowym I wojny światowej, „Oleandry. Biuletyn Związku Piłsudczyków. Oddział Świę-
tokrzyski”, 2005, nr 16, http://jozwa22.republika.pl:80/16/artysci.htm (dostęp: 14.04.2018); Sosnowska, Sztuka Legionów Polskich...)
oraz wystawy (/ będzie wolna Polska... Legiony Polskie w sztuce. Katalog wystawy, red. H. Piórkowska-Sulej [et al.], Muzeum Wojska
Polskiego, Warszawa 2008; Dwa pokolenia: sztuka legionowa z kolekcji Jerzego Mycielskiego. Wystawa w stulecie powstania Legionów
Polskich, 9 października - 7 grudnia 2014, katalog oprać. A. Janczyk, Zamek Królewski na Wawelu, Kraków 2014; Żyd, Polak, legio-
nista 1914-1920. Katalog wystawy (teksty A. Tanikowski, K. Zieliński, M. Silber), Muzeum Historii Żydów Polskich, Warszawa 2014;
Sztuka Legionów Polskich, oprać. A. Jurkiewicz-Zejdowska, P. Wilkosz, Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Wojska Polskiego,
Kraków-Warszaw a 2017), podobnie jak ich biografie i wspomnienia (Piotrowski, Życie codzienne legionistów..., przytacza i pokrótce
omawia opublikowane dzienniki i wspomnienia legionistów; Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku opracowało Internetowy Wykaz
Legionistów Polskich - w bazie nazwisk znajduje się ponad 30 tys. żołnierzy pełniących służbę w latach 1914-1918 w Polskich Legionach).
8 Problematyce tej poświęcona była konferencja zorganizowana przez IS PAN w Warszawie: „I wojna światowa - wpływ na
sztukę i nauki humanistyczne. Bilans w stulcie wybuchu” (14-15 października 2014).
loading ...