Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — [1].1979

Page: 175
DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1979/0227
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
CASPAR DAVID FRIEDRICH

175

w RFN — A.S.L.) rzecz wygląda inaczej: kontur Friedricha pozostaje
wciąż ideologicznie obciążony i zniekształcony. Wydało mi się nieodzow-
ne w związku z wystawą poddać pod dyskusję podstawy „volkistowskiej”
nadinterpretacji tego artysty. Ponieważ w badaniach friedrichowskich
(Sumowski, B5rsch-Supan) nie podjęto szczegółowo kwestii recepcji, a z
drugiej strony badacze starszej generacji nie wykazywali najwyraźniej
potrzeby prześwietlenia całego obszaru „volkistowskiej” historii sztuki i
,,volkistowskiego” podejścia do sztuki, poprosiłem Bertholda Hinza [. . .], by
wspólnie ze związanymi z nim frankfurckimi historykami sztuki uchwy-
cił to gorące żelazo. Propozycja tematu brzmiała: Friedrich i niemiecka
wewnętrzna głębia” 10. Hofmann dalej wyjaśnia, że historyczny materia-
lizm, który reprezentuje Hinz i współpracownicy, dysponuje najlepszy-
mi narzędziami dla podjęcia tematyki wiążącej się z kwestiami recepcji.

Książka składa się, oprócz wstępu Hofmanna, z pięciu rozdziałów.
Pierwszy z nich, napisany przez Ingę Fleischer, Bertholda Hinza, Ingę
Schipper i Roswithę Mattausch (Friedrich in seiner Zeit — Das Problem
der Entzweiung) ma charakter programowy. Na kilku stronach podjęto
próbę określenia miejsca Friedricha w sztuce i procesach społeczno-poli-
tycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Artysta jest przedstawicielem tra-
dycji malarstwa krajobrazowego, posługującego się metaforyką polityczną:
elementy, zjawiska czy procesy przyrodnicze pojmowano jako metafory
polityczne. W nurcie tym pozycja Friedricha jest szczególna, gdyż „prag-
nie on uchwycić określoną sytuację w stosunku człowieka i natury i dać
jej obrazowy wyraz; nie odtwarza po prostu, ale wyraża swą duszę, wraż-
liwość”. W tym też sensie natura jest symbolem lub miejscem rozwijają-
cej się wolności — tej wolności, która była hasłem Rewolucji Francuskiej.
Daleko było jednak do pełnego urzeczywistnienia owego hasła i gene-
racja Friedricha (a on w szczególności) uświadomiła sobie sprzeczność mię-
dzy wolnością jako jakością formalną (przezwyciężenie feudalnych zależ-
ności) i prywatyzacją wolności, jako jakością substancjalną, opartą na
posiadaniu. W malarstwie Friedricha sprzeczność ta dochodzi do głosu,
symbolicznie — artysta zachowuje przyrodnicze metafory wolności (uka-
zuje np. nie uprawioną, nie zamieszkaną i nie nawiedzaną przez człowieka
ziemię, jak gdyby nikt nie rościł sobie pretensji do jej posiadania), kon-
frontując je z niespełnialnością wolności (np. niekiedy dostępu do kraj-
obrazu bronią ogrodzenia, które człowiekowi dają możliwość jedynie wi-
zualnego zagłębienia się w krajobrazie; podobną funkcję pełnią odwró-
cone tyłem postacie). Innym tematem sztuki Friedricha jest nieprzezwy-
ciężona samotność, rozdwojenie człowieka i natury, którego korzenie tkwią
w wyobcowaniu człowieka ze społeczeństwa okresu wczesnego kapitali-

10 Niemiecki termin: „deutsche Innerlichkeit”; w dalszym ciągu recenzji posłu-
guję się terminem niemieckim.
loading ...