Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 5.1991

Page: 11
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1991/0013
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
JAN VAN EYCK REALISTA I NARRATOR

11

strzennych i topograficznych. By efekt ten osiągnąć artysta ujął świat
przedstawiony w szczególną formę kompozycyjną, która, jak wykazali
Belting i Eichberger, zdradza cechy właściwe technice opowiadania
obrazowego^. Jakie są to cechy?
Istotnym składnikiem techniki opowiadania jest panoramiczne ujęcie
jednolitej przestrzeni, oglądanej z daleka i z wysoka, w perspektywie
ptasiej, wypełnienie jej mnóstwem pojedynczych postaci, sytuacji,
epizodów. Wędrujące w tej przestrzeni oko odsłania kolejno elementy
przedstawienia. Wolno tu mówić o dynamicznym opowiadaniu, gdyż
czas wkalkulowany jest w uważne, przechodzące od epizodu do epizodu,
od szczegółu do szczegółu oglądanie obrazu przez widza. ,,Poprzez
niejako kartograficzne rozszerzenie scenerii i określone rozłożenie w
niej wieloosobowych i rozdrobnionych grup-akcji zaprogramowany
został rodzaj percepcji obrazu, który bliższy jest praktyce czytania
aniżeli kontemplowania stanu rzeczy przedstawionego w obrazie".
Całość dominuje nad szczegółem. Wszystkie postacie są tej samej
wielkości, ich wielkość i widoczność są funkcjami położenia w prze-
strzeni i oddalenia od widza. Zdarzenie powstaje jako złożona interakcja
pojedynczych czynności, których związek uwidacznia się dopiero w
ogólnym oglądzie. Spojrzeniu udziela się nie postać a działanie, nie
prezentacja a ruch. Gdy wędrujące w wyobrażonej przestrzeni oko
pochłonięte zostaje przez szczegół, traci ono kontakt z całością. ,,Tylko
logika rozwijającej się w czasie narracji i logika topograficznych powią-
zań sytuacji obrazowych zapewniają rzeczy pojedynczej związek z
całością. Odczytując w ten sposób przedstawienie wiąże widz niepowią-
zane z sobą i równoważne informacje, zgodnie z ich uporządkowaniem w
obrazie."^ Wydobyte przez badaczy niemieckich cechy Ukrzyżowania
stanowią gatunkową, właściwą opowiadaniu ramę, w obrębie której
zarysowują się pewne osobliwości obrazu. Wśród nich najsilniej należy
podkreślić jego charakter ,,wydarzeniowy", ,,chwilowy".
W mrowiu postaci nierównomiernie oblepiających strome, wysoko
podciągnięte zbocze góry Golgoty wyodrębniają się dwa równoległe
plany przestrzenne: grupa Marii i grupa zebranych wokół krzyży.
Trzy krzyże, wyrastające ponad tłum, odcinają się wyraźnie na tle
nieba i podkreślają wertykalną tendencję kompozycji, ściśle mówiąc:
wąskość pola obrazowego. Grupa Marii rozłożona jest wzdłuż linii
półokręgu, który — otwarty ku górze — zamyka kompozycję od
dołu i stabilizuje dolną strefę obrazu. Podobną, zamykającą i sta-
bilizującą rolę odgrywa linia łuku wyznaczona przez postacie, które

^ Belting/Eichberger 1983, passim, por. zwłaszcza s. 83 nn.; 115 n.
Belting/Eichberger 1983, 86.
loading ...