Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 6.1993

Page: 68
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1993/0110
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
68

MARIUSZ BRYL

postaci czy usytuowanie cyborium w Ofiarowaniu Jezusa w świątyni, to pod względem
ikonograficznym czy iluzjonistycznym nie nastąpi jakakolwiek istotna zmiana znacze-
niowa. Destrukcji ulegnie natomiast planimetryczna skruktura wyłaniająca właściwy ob-
razowi sens ikoniczny przedstawienia. W tym przypadku sens ten można ująć jako sy-
multaniczne unaocznienie złożonej narracyjnej konstelacji: aktualnego rozdzielenia
(Jezusa od Marii), aktualnego połączenia (Jezusa i Symeona) oraz potencjalnego po-
nownego połączenia (Marii i Jezusa). Powyższa struktura narracyjna zakorzeniona jest
w systemie linii pola konstytuowanym przez relacje lineamo-płaszczyznowe pomiędzy
postaciami i cyborium, pomiędzy postaciami i postaciami, pomiędzy postaciami i całym
polem obrazowym. Jest oczywiste, że każde przesunięcie — czy to postaci, czy cy-
borium — zburzy strukturę płaszczyznową, która tylko jako niezmienna, jako taka
właśnie, a nie inna, jest w stanie generować wspomniany ikoniczny sens przedstawienia.
Ten ikoniczny sens jako formułowany na płaszczyźnie, choć odnoszący się — o czym
jeszcze powiemy — do świata wyobrażonego, jest dany bezpośrednio w procesie oglą-
du, stąd jego natychmiastowa oczywistość, ewidencja — jak powiada Imdahl. Jednak
doświadczenie tego sensu, jego realizacja możliwa jest wyłącznie przy aktywizacji in-
nego niż przedmiotowe widzenia. Tutaj tkwi źródło rozróżnienia Imdahla dwóch od-
miennych rodzajów widzenia: rozpoznającego i widzącego.
Widzenie rozpoznające (wiedererkennende Sehen) nastawione jest na postrzeganie
i identyfikowanie przedmiotów świata wyobrażonego, na rozpoznawanie tego, co już
wcześniej znane, wiedziane. Widzenie widzące (sehende Sehen) nastawione jest na
postrzeganie planimetryczno-lineamych relacji świata wyobrażonego, na bezpośredni
ogląd tego, co jeszcze nie widziane, dotąd nie znane, gdyż wyłaniane przez dany system
linii pola. Imdahl nie izoluje jednak obu rodzajów widzenia, przeciwnie kładzie nacisk
na ich współdziałanie jako niebędny warunek nowej jakości: widzenia poznającego (er-
kennende Sehen). Dla określenia wzajemnego przenikania widzenia widzącego i roz-
poznającego, przywołuje strukturę tematu i horyzontu, unaoczniającą ich dialektyczny
związek. Imdahl przeciwstawia się absolutyzacji zarówno widzenia rozpoznającego
(właściwego ikonografii), jak i widzącego (występującego w teorii Konrada Fiedlera),
absolutyzacji, prowadzącej do potwierdzenia dychotomii treści i formy, którą ikonika
stara się przecież przezwyciężyć.
Jedność treści i formy, ich nierozróżnialność w ikonice, widać najlepiej, gdy zestawi
się ją z teorią systemu linii pola Theodora Hetzera20. Hetzer dostrzegł we freskach Giot-
ta w Arenie linearny system organizujący ich kompozycję, powstały w wyniku podziału
każdego z boków pola obrazowego na osiem równych odcinków, co dało w konse-
kwencji równomierną siatkę 64 kwadratów pokrywającą każdy z fresków. System linii
pola tworzą proste biegnące od jednych krawędzi do drugich, a ich przebieg wyzna-
czony jest właśnie przez uprzednio dokonany podział ósemkowy. W przypadku teorii
Hetzera mamy zatem do czynienia z abstrakcyjnym schematem kompozycyjnym, z ty-
powo formalistycznym podejściem do kompozycji, izolującym formę od treści, na które
zwracaliśmy uwagę w kontekście niespełnionego postulatu Kandinsky’ego21. Imdahl

2()Th. Hetzer, (liotlo. Seine Stellung in der europäischen Kunst. Frankfurt, a. M. 1941.
l’or. G. Boehm. Die Krise der Repräsentation. Die Kunstgeschichte und die moderne Kunst, w: Ka
tegorien und Methoden der deutschen Kunstgeschichte 1900-19.10, Hg. L. Dittmann, Stuttgart 1985.
loading ...