Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 7.1995

Page: 124
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1995/0126
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
124

KONSTANTY KALINOWSKI

i wschodniej Europy, także generalne tendencje, typowe dla poszczegól-
nych rodzajów dzieł lub stosowanego tworzywa. We Włoszech w XVII
i XVIII wieku marmur i jego odmiany stanowiły podstawowy materiał
konstrukcyjny retabulów ołtarzowych, które nie wymagały z tego wzglę-
du specjalnej polichromii; większość figur wykonywano natomiast z bia-
łego marmuru. Polichromowanie rzeźb wprowadzono we Włoszech na
szerszą skalę dopiero w momencie rozpoczęcia stosowania stiuku jako
tworzywa rzeźbiarskiego. Malowanie rzeźby barokowej jest więc przede
wszystkim typowym zjawiskiem w praktyce artystycznej krajów na pół-
noc od Alp, a także w Hiszpanii i krajach skandynawskich.
Malowane na czarno lub ciemny-brąz drewno, stanowiące podstawo-
wy materiał konstrukcyjny ołtarzy barokowych drugiej połowy XVII stu-
lecia, miało w intencji ich twórców imitować szlachetny i drogi materiał,
jakim był czarny lub ciemnobrązowy marmur. Ten rodzaj tworzywa sto-
sowali bowiem często włoscy i miejscowi wykonawcy, działający na całym
obszarze monarchii habsburskiej, Niemiec, Polski, północnej Europy -
wykorzystując dostępne odmiany miejscowego, czerwonego, brunatnego
i czarnego marmuru42. Ołtarze takie powstawały przeważnie w trakcie
towarzyszącej akcjom rekatolizacyjnym barokizacji wnętrz starszych ko-
ściołów, stąd też identyfikowane bywają z samą ideologią kontrreforma-
cyjną. Źródła tych zabiegów nie tkwią jednak wyłącznie w sferze ideologi-
cznej i nie stanowią jedynie odzwierciedlenia powagi i surowości doby
kontrreformacji, lecz także w chęci naśladowania drogiego materiału. Ge-
nezę tej surowej kolorystyki usiłowano wywieść z Hiszpanii43, co wydaje
się mało przekonywające; nie bez znaczenia mogła być tu także tradycja
manierystycznych ołtarzy niderlandzkich, w których stosowano niepoli-
chromowane, egzotyczne i drogie - ciemne drewno hebanowe44.
Rzeźba tych czarno-złotych (na złoto malowano kapitele, bazy i detale
architektoniczne) ołtarzy odznaczała się specyficzną kolorystyką kore-
spondującą z ogólną tonacją barwną, lecz zarazem wprowadzającą oży-
wiające je akcenty. Technologicznie stanowiła ona kontynuację północno-
europejskiej polichromii późnogotyckiej. Zewnętrzne strony szat
formowane zazwyczaj w wielkie płaszczyzny, były złocone, niekiedy lase-
runkowo, na srebrnym podkładzie. Natomiast wewnętrzne, odwinięte na
zewnątrz - malowano w kolorze: błękitnym, czerwonym i zielonym lase-
runkowo, przeważnie na srebrnym podkładzie. Odsłonięte partie ciała
otrzymywały naturalną karnację uzyskiwaną również za pomocą lase-
42 W. Tatarkiewicz, Czarny marmur w Krakowie. „Prace z Historii Sztuki”, t.10,
1952, s. 79-151.
43 W. Bertram, Restaurierung der ehem. Zisterzienserinnenklosterkirche Niedeschonen-
feld. 18 Bericht des Bayerischen Landesamtes für Denkmalpflege, München 1959, s. 35-45.
44 Koller, Material, Fassung..., op.cit., s.196.
loading ...