Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 15.2004

Page: 151
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones2004/0153
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
ANTYUNIZM LEONA CHWISTKA

151

Chwistka krytyka metafizyki oraz pojęcia istoty sztuki była próbą
eliminacji wszelkich uprzedmiotawiających i atomistycznych ujęć sztuki,
które można przedstawić w postaci zamkniętego systemu. Dlatego też
utożsamiał on sztukę głównie z dziedziną przeżyć artystycznych 24, które
jakiemukolwiek utożsamieniu przeczyło. „Sztuka — pisał - to jedno
z najwyższych przeżyć, jakie można mieć, wiem, że różni się ono od
wszystkiego innego, wiem, że zanalizować się nie da”25. Na podstawie
obserwacji z zakresu psychologii przeżycia artystycznego doszedł do
wniosku, że jest to przeżycie specyficzne, niesprowadzalne do innych
przeżyć. Przeżycie to może być poznane częściowo w introspekcji, jak-
kolwiek doświadczenie wewnętrzne nie może być źródłem wiedzy pełnej:
Otóż jeśli mamy trzymać się zasady sprzeczności, to tego rodzaju rozważania
musimy odrzucić jako pozbawione sensu. W szczególności nie należy mówić
o tym, że mówimy w chwili, kiedy to właśnie mówimy. Wynika stąd, że podmiot
jest niedostępny racjonalnemu badaniu, o czym zresztą wiedziała od dawna filo-
zofia indyjska. O podmiocie możemy mówić dopiero ex post, tzn. w chwili, kiedy
stanie się on dla nas przedmiotem, ale nie w chwili, kiedy nim samym jesteśmy.
Jednym słowem to, co nazywamy teraźniejszością, nie może być przedmiotem
naszego badania w całości. Dopiero w chwili następnej możemy odróżnić pod-
miot badania i środki, przy pomocy których badanie było przeprowadzone. Ale
w tej chwili występuje nowy badający podmiot, który uchyla się od obiektywne-
go badania26.
Można zatem podać genus przeżycia artystycznego, lecz nie można
podać różnicy gatunkowej, bowiem przeżycie artystyczne jako przeciw-
stawianie twórczości cudzej twórczości własnej ciągle indywidualizuje
się, zaś indywidualność względnie podmiotowość jest siłą, która nie daje
się uprzedmiotowić.
Chwistek mimo to podaje szereg negatywnych i pozytywnych okreś-
leń. Przeżycie artystyczne jest rozkoszą połączoną ze specyficzną intere-
sownością; różni się od przeżycia estetycznego, posiada apraktyczny
i agnostyczny charakter, chociaż może łączyć się z innymi przeżyciami,
jak metafizyczne, informacyjne czy konstrukcyjne; można w nim wyróż-
nić uczucie dionizyjskiego szału Nietzschego, bezpośrednie pojmowanie
Kanta, uświadomienie sobie doskonałości kształtu Ehrenfelsa, a zwłasz-
cza podkreślane przez Chwistka „upojenie formą” pojawiające się w
chwili „przezwyciężenia treści przez formę”. To właśnie przeżycie arty-
styczne jest niewyczerpanym źródłem form artystycznych. Można powie-

24 L. Chwistek, Przeżycie artystyczne, op. cit.; J. J. Jadacki, Leona Chwistka po-
glądy na sztukę, „Studia Estetyczne” 1973, t. 10, s. 98-110, szczególnie s. 100.
26 Idem, Zagadnienia kultury duchowej..., op. cit., s. 176.
26 Idem, Granice nauki, op. cit., s. 17.
loading ...