Polska Akademia Umieje̜tności <Krakau> / Komisja Historii Sztuki [Editor]; Polska Akademia Nauk <Warschau> / Oddział <Krakau> / Komisja Teorii i Historii Sztuki [Editor]
Folia Historiae Artium — NS: 10.2005

Page: 81
DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/fha2005/0088
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
a udzielił go biskup poznański Jan142. Data ta jest
sprzeczna z innymi znanymi ze źródeł faktami, dla-
tego też została skorygowana na r. 1365l43. Pomi-
mo skargi złożonej w kurii przez oddaloną małżon-
kę, Urban V wydał w maju 1368 dokument zwal-
niający Kazimierza z zarzutu fałszerstwa, jednak
dyspensa nie została potwierdzona144. W ten spo-
sób małżeństwo z Jadwigą do śmierci króla pozo-
stało nielegalne. Jednak, jak uważaj. Wyrozumski,
„nie nosiło [ono] na pewno u współczesnych piętna
nielegalności. Być może nawet cieszyło się po-
wszechną aprobatą”145. Za identyfikacją nieznanej
niewiasty z Jadwigą Żagańską przemawia kilka ar-
gumentów. Obecność jej wizerunku w zespole he-
raldycznym można wyjaśnić politycznym znacze-
niem małżeństwa, które „zawierało się w kręgu pa-
nów naturalnych i stwarzało pewne nadzieje na re-
windykację choćby części Śląska”146. Okoliczności
tego mariażu skłaniały z pewnością króla do upra-
wiania swego rodzaju propagandy legalności, szcze-
gólnie w okresie przed wydaniem papieskiego orze-
czenia w r. 1368147. Ślub z Jadwigą stwarzał ostat-
nią szansę doczekania się męskiego potomka z pra-
wego łoża, co trzeba było zaakcentować, nawet
gdyby władca nie wierzył w takie rozwiązanie148. W
końcu dość łatwo wyjaśnić brak korony, która Ja-
dwidze wprawdzie przysługiwała, ale nie chciano
chyba tego faktu zbytnio eksponować149.

142 Informacje te zostały zawarte w skardze Adelajdy przeciw-
ko mężowi, zwanej Libellus in causa matrimoniali illustrissime domi-
ne Alheidis regine Polonie contra illustrem dominum Kaczmirum regern
Polonie, A. Semkowicz, Adelajda, Krystyna iJadwiga, żony Kazi-
mierza Wielkiego, Kwartalnik Historyczny, 12: 1898, s. 561-566.

143 Emandację przeprowadziła Z. Kozłowska-Budko-
w a, Z ostatnich lat Kazimierza Wielkiego, Małopolskie Studia Hi-
storyczne, 6: 1963, z. 3—4, s. 17 i nn.; K. Jasiński, Rodowód
Piastów małopolskich i kujawskichPoznań-Wrocław 2001, s.
171, przyp. 914 (Biblioteka Genealogiczna, t. 3).

144Jadwiga [w:] Polski słownik biograficzny, X/2, z. 45, 1963,
s. 291;Wyrozumski, Kazimierz Wielki..., s. 213—214; K. J a-
siński, Małżeństioa i koligacje polityczne Kazimierza Wielkiego,
Studia Źródloznawcze, 32—33: 1990, s. 70.

145 Wyrozumski, Kazimierz Wielki..., s. 214—215; Jasiń-
s ki, Małżeństwa i koligacje..., s. 71.

146 W y r o z u m s k i, Kazimierz Wielki..., s. 214—215.

147 S. Szczur, Krakowski zjazd monarchów w 1364 roku,
Roczniki Historyczne, 64: 1998, s. 54, podkreśla, że za wszelką
cenę starano się nadać małżeństwu króla pozory legalności.

148 Władca musiał „pracować” na rzecz tego potomstwa bar-
dzo intensywnie, skoro w ciągu pięciu lat doczekał się w związku
z Jadwigą aż trzech córek; J asiński, Rodowód Piastów..., s. 171.

119 Informacja o koronacji Jadwigi zachowała się we wspo-
minanej już Libellus in causa matrimoniali..., gdzie zarzucono
Kazimierzowi, iż: „ipsamąue in reginam [...] fecit coronari”;

Wymowa polityczna programu heraldycznego
w pałacu przy Rynku Głównym nr 17 była już wie-
lokrotnie analizowana, jednak w świetle powyż-
szych ustaleń trzeba na nią spojrzeć raz jeszcze.
Podobieństwo do dekoracji największych świątyń z
fundacji królewskiej jest oczywiste i wskazuje na
„związek tego pomieszczenia z polityczną ideologią
ostatniego Piasta”150. Podobny jest nawet dobór
herbów: w większości fundacji eksponowano prze-
cież znaki Wielkopolski i Rusi oraz Ziem Krakow-
skiej i Dobrzyńskiej. W Krakowie w sposób szcze-
gólny wyróżniono Orła Białego (herb Królestwa i
Ziemi Krakowskiej), a także klejnot herbu Ziemi
Dobrzyńskiej, która była jedną z najważniejszych
zdobyczy terytorialnych Kazimierza. W przypadku
tego terytorium pewne znaczenie mogła mieć nie-
zwykła forma jego herbu: większość badaczy uwa-
ża, że władca użyczył mu swego wizerunku151. S. K.
Kuczyński widzi w tym znaku wyobrażenie króla
per se, „rodzaj ideogramu, do którego inspirację dała
może nawet głowa ostatniego Piasta i które może
odnoszono do jego osoby, zwłaszcza że wcześnie
zatarła się znajomość symboliki godła”152. W przę-
śle południowym, pośrodku, umieszczono klejnot
herbu Rusi, która była kolejną zdobyczą króla. Mia-
ła ona szczególne znaczenie w polityce władcy,
choćby ze względu na królewską tradycję153. Kazi-
mierz, przejmując godło Lwa po książętach halicko-

Semkowicz, o.c., s. 169; Jasiński, Rodowód Piastów..., s. 171.
Książęta z linii głogowsko-żagańskiej jako godła herbowego uży-
wali orła w lewo z półksiężycem przez piersi i skrzydła, z krzy-
żem. Co do klejnotu sprawa nie jest jasna. Na pieczęci Henryka
II (IV) z lat ok. 1329—1342, której używanie przez Henryka V
Żelaznego poświadczone jest jeszcze w r. 1359, pojawiają się trzy-
macze z chorągwią i hełmem; M. Gumowski, Pieczęcie śląskie
do końca XIV wieku [w:] Historia Śląska od najdawniejszych cza-
sów do roku 1400, t. III, red. W. Semkowicz, Kraków 1936, s.
250, 430, nr 50; S. Mikucki, Heraldyka Piastów śląskich do
schyłku XIVwieku [w:] Historia Śląska..., s. 458—459- Na sztan-
darze powtórzony został orzeł z tarczy herbowej, hełm natomiast
ozdobiony jest bogatym pióropuszem, co znajduje liczne analo-
gie w heraldyce Piastów śląskich; M. Kaganiec, Heraldyka
Piastów śląskich 1146—1707, Katowice 1992, s. 102—104. Dla-
czego w Krakowie zrezygnowano z ukazania herbu lub klejno-
tu królewskiej małżonki, nie sposób dociec.

150 G a d o m s k i, Funkcja kościołów..., s. 114.

151 Piech, Symbole władcy i państwa..., s. 126—131; P. Mro-
zowski, Sztuka jako narzędzie władzy: patronat artystyczny Kazi-
mierza Wielkiego [w:] Sztuka i władza. Materiały z konferencji zor-
ganizowanej przez Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk w dniach
30 XI —2 XII 1998 r. w Warszawie, red. D. Konstantynów, R.
Pasieczny, P. Paszkiewicz, Warszawa 2001, s. 7.

152 Kuczyński, Polskie herby ziemskie..., s. 18.

153 J. Wyrozumski, Dzieje Polski piastowskiej (VIII w. —
1370), Kraków 1999, s. 322-328, szczeg. s. 323.

81
loading ...