Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 2.1983

Page: 165
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1983/0203
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
WALTER BENJAMIN I ABY WARBURG

165

Benjamin zauważył krytycznie, że zamiarem Bergsona nie było „do-
konanie historycznej specyfikacji pamięci”. „Odrzuca on raczej wszel-
kie historyczne przypomnienie” 53. To właśnie nadrobić, sprawić, że po
„Matière et mémoire” Bergsona nastąpi „Histoire et mémoire”, było
zadeklarowanym celem pracy o pasażach. Inaczej niż Bergson i Halb-
wlaeihs, działał on na konkretnym przedmiocie: czym dla Warburga był
wiek XV, a zwłaszcza sytuacja .we Florencji, to dla Benjamina ozna-
czał „Paryż, stolica XIX wieku”. Należało przez obserwację .jedynej
w swoim rodzaju krystalizacji doświadczenia społecznego, jaką Paryż
wydał na świat, uchwycić jej przemianę. Skamielinami przewodnimi
jego badań, porównywalnymi z formułami patosu Warburga, miały być
tzw. „obrazy dialektyczne” 54.
Najważniejsze objaśnienie tej kategorii dał Benjamin w napisanym
w 1935 roku projekcie: „Formie nowego środka produkcji, początkowo
jeszcze opanowanej przez formę dawnego środka, odpowiadają w sferze
świadomości zbiorowej te wyobrażenia, w których nowe miesza się ze
starym. Obrazy te są jak marzenia [Wunschbilder], w których społecz-
ność usiłuje zarówno zatrzeć, jak i opromienić niedojrzałość wytworu
społecznego oraz braki społecznego charakteru produkcji. Nadto uwydat-
nia się w tych marzeniach wyraźna dążność do odcięcia się od tego, co
przestarzałe, co właśnie przeminęło. Pod działaniem tego, co nowe, ten-
dencja ta odsyła wyobraźnię do tego, co przeminęło dawno. We śnie,
w którym każda epoka ma przed oczyma obraz epoki nadchodzącej, ta
ostatnia pojawia się połączona z elementami prehistorii, to znaczy z ele-
mentami społeczeństwa bezklasowego. Doświadczenia tego społeczeń-
stwa nagromadzone w nieświadomości społecznej poprzez zmieszanie
z nowym rodzą utopię, pozostawiającą swój ślad w tysiącach u-kształto-
wań życia, od trwałych budowli do przemijających mód”55. Benjamin
rozprawia się tu implicite z dwoma sławnymi passusami Marksa, które
często były używane wprost w kontekście teorii estetycznej — z miej-
scem ze wstępu do Krytyki ekonomii politycznej, które traktuje o „nie-
równym stosunku rozwoju produkcji materialnej do np. artystycznej”
i ze wstępem do 18 Brumaire’a Ludwika Bonapartego. Benjamin mógłby
przeciwko Marksowi powiedzieć, że Wulkan mógł w XIX wieku wygrać
z Roberts & Co., Jupiter z piorunochronem, a Hermes z crédit mobilier.

53 BGS, t. I, 2, s. 608.
54 Na temat obrazów dialektycznych por. Briete, t. 2, s. 674 ran., Tiedemann,
op. cit., s. 147 nn, H. Brenner, Die lesbarkeit der Bilder. Alternative 1968,
rar 59/60, s. 48-61; P. Krumme, Zur Konzeption der dialektischen Bilder. Tekst
und Kritik, 1971, nr 31/32, s. 72 - 80.
56 W. Benjamin, Paryż — stolica dziewiętnastego wieku. Przel. H. Orłowski.
W tegoż Twórca jako wytwórca. Poznań 1975, s. 166.
loading ...