Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 4.1990

Page: 65
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1990/0089
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
OBRAZY W OBRAZACH

65

nicy z krukami (1890) w otoczeniu sztalug, pędzli, tub z farbami i rewolweru. W zre-
konstruowanej, symbolicznej sytuacji Końca odnajduje pierwiastek genezy, moment
narodzin dzieła. Kładzie ostatnie, symboliczne właśnie, pociągnięcie pędzlem
i obwieszcza chwilę Początku. Sztuka jest ponownie ciągłością. Trwa jako nieustanne
odnawianie sytuacji granicznych, wysiłku twórczego i egzystencjalnego, jest pro-
cesem artystycznej kontynuacii, miejscem przechodzenia Końca w Poc.zątek. W hoł-
downiczym akcie złożonym wielkiemu artyście przez innego artystę zbiegają się
wszystkie wątki malarstwa i dziedzin pokrewnych. Prezentowany tutaj styl odbioru —
to ciągłość ethosu, rola mediów — pamięć, naśladowanie — odnowienie uni-
wersalnego kodu sztuki, obramowanie repliki — rekonstrukcja historyczna i ślad
refleksji nad procesem tworzenia.

II

W typologii „obrazów w obrazach” podstawą winno być wskazanie miejsca
metaobrazu w strukturze całości; odpowiedź na pytanie, czy jest on „ramą” czy
„intekstem”. Dwa przypadki skrajne to: podwojenie „intekstu” (Rivers); albo — na
drugim biegunie — współistnienie co najmniej dwóch różnych metatekstów, z których
każdy może pełnić funkcję „ramy” wobec drugiego. Dwa warianty pośrednie: meta-
obrazem jest pojedynczy „intekst” w przestrzeni innego dzieła lub przypadek, gdy
„rama” pełni funkcje metatekstu.

Jeśli chodzi o ważny tu problem powiązań transformacyjnych między oryginałem
a jego repliką przyjmuję propozycję A. Popovicia. Wymienia on relację imitatywną —
metatekst wskazuje na przedmiot o konkretnym podobieństwie — kopia, plagiat;
relację selektywną — metatekst jest wyborem określonych pierwiastków dzieła —
parodia, pastisz; relację kondensacyjną — metatekst rozwija pierwotekst na zasadzie
redukcji; relację komplementarną — metatekst rozwija lub uzupełnia inwariantne
właściwości pierwotekstu 27.

PODWOJENIE I METATEKST

Zasadniczo najbardziej interesujące są dwa przypadki: a) „symetria stylistyczna”
b) podwojenie lokalnych przedmiotów, czyli motyw łustra.

„Symetria stylistyczna może być rozpatrywana jako swoiste zjawisko synonimii,
także w szerokim znaczeniu tego słowa” 28 — pisze Dymitr Lichaczow. W „obrazach
w obrazach” przybiera ona kształt powtórzenia pojedynczego, jakby „tautologii”, ale
może też zaistnieć jako seria powtórzeń. Odbiorca nastawiony na dokładność
wewnętrzną serii przedstawień jednego dzieła zwykle odkrywa tu różnicujące cechy
drugorzędne, które organizują znaczenie. Natrętność powtórzeń MonyLisy w obrazie

27 A Popović, op. cit., s. 262.

28 D. Lichaczow, Poetyka literatury staroruskiej, tłum. A. Prus-Bogusławski, War-
szawa 1981, s. 173.

5 Artium CJuaestlones t. XV
loading ...