Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 5.1991

Page: 159
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1991/0197
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
RECENZJE I OMÓWIENIA

159

Konsekwentną krytykę modernizmu przeprowadzają też inni architekci i krytycy
architektury. Robert Venturi modernistycznemu uproszczeniu przeciwstawia złożoność,
prostocie i jasności - sprzeczność i wieloznaczność". Pisze o przestrzeni urbanistycznej
jako o systemie komunikowania. Tutaj też, w respektowaniu wartości i systemów
przestrzeni niejako „naturalnych", gdyż spontanicznie tworzonych (Las Vegas), widzi
prawdziwie rewolucyjny charaker urbanistyki i architektury, a nie — zgodnie z tradycją
Le Corbusiera — „w burzeniu i budowaniu od nowa"'".
W podobnym kierunku — z grubsza rzecz biorąc — co Jencks i Venturi idzie Charles
Moor. Budynki funkcjonalne są ponure i wrogie, twierdzi. Powinny mówić. Należy zatem
swobodnie kształtować przestrzeń, aby zapewnić psychiczny komfort mieszkańców,
zaspokoić ich wielorakie potrzeby fizyczne i kulturowe; należy odrzucić kartezjańską
abstrakcję i odwołać się do „naszego", „ludzkiego", a więc rzeczywistego pojmowania
przestrzeni, kształtowanego przez tradycję, przyzwyczajenia, oczekiwania, etc.'". Chris-
topher Alexander natomiast tworzy system wzorów dla architektury, które głęboko
osadzone w naszym pojmowaniu świata, kierują się w stronę „humanizmu"."
Głosy architektów stanowią bardzo ważną część postmodernistycznej debaty, dość
zwartą, choć daleką od uzgodnienia wspólnego stanowiska w wielu sprawach. Wtórują
im niektórzy admiratorzy nowego malarstwa, definiując tę sztukę także z antymodernis-
tycznych pozycji'". Razem stanowią oni swoistego rodzaju skrzydło referowanej tu
dyskusji, które Hal Foster nazywa „postmodernizmem neokonserwatywnym"". Architek-
tura eklektycznego historyzmu, malarstwo pastiszu i historycznego kiczu, rzekomy
powrót do humanizmu, to zdaniem amerykańskiego krytyka — eskapizm i maskowanie
- jak pisze — „upiększanie reakcyjnej polityki". W pewnym sensie opozycją do
zarysowanej tu tendencji, czy też sposobu myślenia — wg Fostera stanowi refleksja
oparta o teorie poststrukturalistów francuskich. Piszę „w pewnym sensie", gdyż są to
różne porządki refleksji, co zresztą autor przyznaje. Postmodernizm neokonserwatywny
ma charakter merytoryczny, ontologiczny, poststrukturalistyczny zaś jest refleksją na
temat metody, nabiera wymiaru epistemologicznego. Oba odrzucają modernizm, choć
z różnych powodów. Pierwszy dlatego, że modernizm zdaniem postmodernistycznych
neokonserwatystów — doprowadził kulturę do katastrofy, drugi, że został zrekuperowany
przez również reakcyjną politykę. Pierwszy, w związku z tym wraca do „przed-
stawienia". Drugi odrzuca także „przedstawianie". Nastawiony jest na „tekst". Chce
pełnić funkcje krytyczne wobec status quo. Mówi się tu wręcz o „postmodernizmie oporu",
o „opozycji" wobec oficjalnej kultury, opartej na modernistycznych wzorach, i wobec
„fałszywej normatywności reakcyjnego postmodernizmu". Cała niemal, rok wcześniej
redagowana przez Fostera antologia, głośna „Postmodern Culture", została umieszczona
w takiej właśnie perspektywie"", co skrzętnie odnotowują jej recenzenci"'.
Czołową rolę w kształtowaniu tej wersji postmodernizmu odegrali rzecz jasna Francuzi:
Jaques Derrida, Jean Baudrillard, Michel Foucault, a zwłaszcza Jean-Francois Lyotard.
Jego wydana w 1979 roku „La condition postmoderne" stała się punktem wyjścia wielu
anglosaskich refleksji"". Autor konstatuje w niej zanik nadrzędnego języka, którym
legitymował się i porozumiewał nowożytny świat — nauki. Języka wspólnego całemu

" R. Venturi, Complexity and Contradiction in Architecture, New York 1966.
D.S.Brown i S. Izenour: Learning from Las Vegas, Cambridge. Mass., 1977; korzystam tu z wydania
francuskiego: L'enseignement de Las Vegas, Bruxelles.
'6 Cyt. za: S. Latour, A. Szymski: Rozwój współczesnej myśli architektonicznej, Warszawa 1985, s.
154.Ł
Ch. Alexander: The Pattern Language, New York 1977.
's Por. zwłaszcza: A. B. Oliva, The Trans-Avant Garde International, Milano 1982.
H. Foster, / Post / Modern Polemics, „New German Critique" 1984, nr 33.
loading ...