Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 14.2003

Page: 264
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones2003/0267
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
264

ADAM S. LABUDA

pod jednym kątem, przy nieskrępowanym użyciu środków retorycznych17.
Porównanie z modelami i odniesieniami architektonicznymi w starej Rze-
szy służyło autorowi z jednej strony do umiejscowienia właśnie w Rzeszy
początków sztuki Kraju Warty, z drugiej zaś strony - bodaj w jeszcze
większym stopniu - do nakreślenia tła, na którym istota sztuki wschod-
niego pogranicza miała się prezentować tym plastyczniej. W rezultacie
„obronnie pojmowana architektura kościelna”, rzekomo bardziej przy-
pominająca „zamek boży” niż „dom boży”18, jawiła się jako powszechny
i niemal obligatoryjny typ architektury w regionie. Z kolei zasadnicze
znaczenie dla tematu architektury ratuszowej ma wyobrażenie „ratusza-
kasztelu”, dla tematu nowożytnego zamku-pałacu - wyobrażenie „warow-
ni” [Burg]. Cel, do którego zmierza autor, ukazuje się najwyraźniej tam,
gdzie zajmuje się on bez wątpienia obronnymi założeniami, na przykład
otoczonymi wałami kwartałami kościelnymi, które pełniły rolę azylów.
Kletzl konsekwentnie sugeruje, że służyły one wyłącznie niemieckiej lud-
ności, która jakoby szukała w nich schronienia przed ludnością miejscową.
Wobec podobnych tez wraz z ich pojęciowo-retoryczną prezentacją nie
da się przecenić faktu, że Kletzl rozwija temat jako historyczną analogię
do sytuacji hic et nunc, jaka rzeczywiście istniała w Warthegau za jego
czasów i była obecna w codziennym języku polityki i publicystyki. Temat
17 Oto trzy przykłady charakterystycznych analiz: „Najważniejsza dwunastowieczna
budowla w kraju, konsekrowana w 1161 roku dwuchórowa bazylika emporowa w Tumie
koło Łęczycy, o konstrukcji spiętrzonej wokół par wież w częściach wschodniej i zachodniej,
jest ważkim przejawem salickiego ducha sztuki, który przewyższa swym obronnym chara-
kterem, zarówno poszczególnych części, jak też całości, nawet subtelniejsze i odznaczające
się bogatszym rozczłonkowaniem wzory rodem ze starej Rzeszy. Tym tłumaczy się nie tyl-
ko obronny charakter motywu empory w bryle budowli, który w starej Rzeszy dawno prze-
kształcił się w formę czysto artystyczną. Także blokowe połączenie wszystkich części bu-
dowli, niemal całkowita rezygnacja z ich rozczłonkowania i zdobienia jawi się jako nowa
jakość całości, jako artystyczne ukształtowanie życiowych zasad niemczyzny na pograni-
czu. Warownia boża, a nie dom boży, oto wrażenie rozstrzygające z punktu widzenia cało-
ściowego oddziaływania” - Kletzl, op. cit., s. 160.
O kolegiacie w Kruszwicy natomiast czytamy, że ,„mająca swe źródło w sztuce benedy-
ktynów z Hirsau konstrukcja bazyliki podporowej w dawnej siedzibie biskupów kuja-
wskich jest zwieńczona spiętrzoną na modłę zachodnią dwuwieżową fasadą, która ze
wschodnioniemieckim zdecydowaniem podkreśla dolnosaksońską surowość tej architektu-
ry” - Kletzl, op. cit., s. 160-161.
„Romańskość i gotyk łączą się [w kaplicy w Lubiniu] w nową całość, która wyraża nie-
zmienną postawę niemczyzny pogranicza. Gotyk, który powiększył nawę środkową,
wzniósł ponad kwadratem chóru staufijskiego o granitowych murach ciosowych dzwonnicę
ceglaną tak wysoką, że jej zwrócone ku sobie przypory wyrastają z półkola apsydy w starej
budowli. Tak więc wschodnia część tego założenia, którego silne ukierunkowanie pionowe
podkreślał również ozdobny szczyt z szesnastego wieku, robi silne wrażenie założenia ob-
ronnego" - Kletzl, op. cit., s. 162.
18 Oba określenia: Kletzl, op. cit., s. 167.
loading ...