Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 15.2004

Page: 101
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones2004/0103
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
OD NACJONALIZACJI DO [SOCJALIZACJI POLSKIEGO MODERNIZMU, 1913-1950

101

uczuciem utraty. Wracając do naszego przykładu możemy powiedzieć, że
taki właśnie był mechanizm funkcjonowania uczuć narodowych w Polsce
w XIX wieku. Utrata niepodległości pociągała za sobą kryzys tożsamości,
gdyż wraz z likwidacją niepodległego państwa w końcu XVIII wieku na-
ród utracił szacunek dla własnego „ja”. Rozwój nacjonalizmu więc wyni-
kał z zakwestionowania własnej wartości, co z kolei stanowiło skutek
utraty obiektu uczuć, niepodległości. Kolejne powstania, a wraz z nimi
kolejne klęski, funkcjonowały w tym mechanizmie jak wspominane przez
Freuda jątrzenie rany. Melancholia Jacka Malczewskiego zatem to stan
świadomości tego procesu, rozumienie mechaniki tworzenia i funkcjono-
wania uczuć narodowych - narodowego narcyzmu. Zdaje się ona odsła-
niać kryzys tożsamości narodu polskiego. Jej funkcją jest usprawiedli-
wianie klęski przez zarysowanie pocieszenia - odzyskanie siebie, włas-
nego Ja”, odzyskanie utraconego obiektu uczuć, niepodległości, przez
śmierć. Tym samym obraz staje się ekspozycją narodowego narcyzmu,
ideologiczną wykładnią kryzysu tożsamości.
W 1918 roku Polska odzyskała niepodległość. Pojawiła się w Europie
w określonym miejscu geograficznym, a nie - jak dotychczas - w krainie
króla Ubu, „czyli nigdzie”. Pojawiła się w innej Europie niż ta, którą
opuszczała w XVIII wieku. Europa Środkowa bowiem przeszła daleko
idące przeobrażenia. Na miejscu monarchicznej struktury Świętego
Przymierza wyrosła cała plejada państw, z których część - jak Polska
właśnie — odzyskiwały to, co utraciły, inne - jak Czechosłowacja czy Ju-
gosławia - stanowiły zupełnie nowe podmioty polityczne. Wszystkie jed-
nak miały mniej czy bardziej nowoczesny charakter. Europa Środkowa
mimo zróżnicowania politycznego, ideologicznego oraz kulturalnego stała
się nowoczesna. Proces tworzenia nowego państwa był szybki i drama-
tyczny. Przede wszystkim stanowił wyzwanie polityczne. Jeszcze w cza-
sie wojny formułowano koncepcje odrodzenia Polski w kategoriach mo-
narchistycznych, o czym świadczy równoczesne, w dniu 5 listopada 1916,
wydanie dekretów władz pruskich (okupujących w tym czasie nie tylko
teren „własnego” zaboru, ale również część terytorium zaboru rosyjskie-
go) i austriackich. W momencie zakończenia wojny idea ustroju monar-
chicznego w Polsce okazała się całkowicie odległa od rzeczywistości. Po-
jawiły się więc warunki sprzyjające powstaniu i funkcjonowaniu
nowoczesnej ideologii nacjonalistycznej, związanej z tworzeniem pań-
stwa i jego struktur administracyjnych oraz polityki wewnętrznej i ze-
wnętrznej; pojawiły się warunki do kreowania nowoczesnego nacjonali-
zmu, który właśnie związany był w tradycji europejskiej z rozwojem
monoetnicznego państwa lub - łagodnie rzecz ujmując - z dominacją
w ramach jego struktur jednego narodu. Generalnie rzecz biorąc, jak już
zostało powiedziane, rozwój nacjonalizmu na Zachodzie związany jest
loading ...