Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — [1].1979

Page: 62
DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1979/0088
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
62

B. DĄB-KALINOWSKA

łatwy. Jak się zdaje, jest to skrótowa, plastyczna redakcja tekstu Apoka-
lipsy (21, 2-4, 10 - 27). Ujęcie takie, często stosowane, występuje w wielu
przykładach ściennego malarstwa tego okresu 25.

Jakby marginalnie potraktowana strona zbawionych, z nieledwie tylko
zaznaczoną budowlą symbolizującą Niebieskie Jeruzalem, kontrastuje z
rozbudowaną, odznaczającą się ruchliwością i niepokojem stroną potę-
pionych. Kontrast ten podkreśla jeszcze dobitniej potraktowanie piekła
jako paszczy z kłębiącymi się postaciami, której przeciwieństwo stano-
wi spokojna i monumentalna architektura raju. Paszcza Lewiatana, jak
już wspomniano, została pokazana z boku, a otwór jej jest tak szeroki, że
umieszczono w nim wiele postaci diabłów i grzeszników. To ujęcie było
charakterystyczne, według Ericha, głównie dla przedstawień powstałych
na terenie Francji i Niemiec w XIV i XV wieku 2e. W paszczy widoczna
jest tronująca postać księcia piekła Belzebuba, który wypełnia sobą pra-
wie całe jej wnętrze. Belzebub scharakteryzowany jest poprzez 3 oblicza,,
które kojarzą się z trzema nieczystymi duchami Apokalipsy (16, 13), a
przez teologów rozumiane są jako trójca zla27. Na kolanach Belzebuba
znajduje się postać ulubionego grzesznika. To upostaciowanie księcia pie-
kła jako ojca i obrońcy grzechu nie znajduje uzasadnienia treściowego w
żadnym tekście biblijnym. Jak się zdaje, średniowiecze — pełne zamiło-
wania do tworzenia antytez — stworzyło ten motyw jako przeciwieństwa
do łona Abrahama, na które Łazarz został przyjęty (Łukasz, 16, 22, Mat.
8, 11), a przez Ojców Kościoła i teologów było interpretowane jako raj.
Takie ujęcie Belzebuba było często kontrastowane z Abrahamem trzyma-

25 Wymienić można choćby malowidło w Żehra. W wielu wypadkach nie przed-
stawiano wcale bram raju, np. Ląd, św. Jan w Toruniu, Alken, Sinzig, gdzie zbawio-
nych prowadzi do raju św. Piotr, lub nad grupą zbawionych umieszczono anioła —
Niedermendig. W malarstwie francuskim XIV w. powszechny jest sposób przedsta-
wiania raju jako budowli, o fasadzie z wieloma kondygnacjami, z wieloma oknami,
z których widać głowy wybranych, niekiedy scharakteryzowanych poprzez nakrycia
głowy- P. Deschamps, M. T h i b o u t, La peinture murale en France au debut de
l’epoque gothiąue. Paris 1963, s. 13, J. Fournee, op. cit., s. 132, pi. LVI.

20 O. Erich, Die Darstellung des Teufels in der christlichen Kunst. Berlin 1931,
s. 87; D. Tselos, English Manuscript Illustration and the Utrecht Psalter. The Art
Bulletin 1959, nr 2, s. 142, udowadnia, że zarówno frontalne, jak i profilowe otwar-
cie paszczy Lewiatana wykształciło się w miniatorstwie angielskim XI w.

27 Np. Beatus k. VIII w. „Pseudo [autem] proheta haereticus est... Tres spiritus
se vidisse testatur, sed unus spiritus est... Diabolus enim, qui draco dicitur, caput
est in tribus partibus, id est incredulis et paganis, et Christianis malis atque haere-
ticus”. G. Troescher, Dreikophgottheit (und Dreigesicht). W; Reallexikon zur
deutschen Kunstgeschichte, t. IV, Stuttgart 1958, szp. 768, M. Michnowska, op.
cit., s. 183.

28 J. Fournee, op. cit., s. 142, pi. LXVIII, LIV, LV. Por. także przedstawienie
w Hortus Deliciarum, gdzie „Lucifer ut Satanas” trzyma na kolanach Antychrysta
określonego tak przez napis. O. Erich, op. cit., s. 29, 31, 34, 71, taki typ ikonogra-
loading ...