Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 3.1986

Page: 184
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1986/0220
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
184

RECENZJE I OMÓWIENIA

5. Specyficzne dziewiętnastowieczne formy, jakimi były utrwalane przez ma-
larstwo żywe obrazy, i odwrotnie — żywe obrazy inscenizowane według znanych
obrazów (w sztuce polskiej przykłady w twórczości Lessera, Gersona i innych).
Termin „teatralizacja” stosowany najszerzej i najbardziej arbitralnie, jest
zwykle odnoszony do:
1) obrazów wielkoformatowych, tłumnych, do których na równi z terminem
teatralizacja stosuje się określenia „spektakularność” lub „widowiskowość”;
2) kompozycji, których przestrzeń narzuca porównanie do zamkniętej, ograni-
czonej, „pudełkowej” przestrzeni scenicznej — jak to ma miejsce np. w „Atelier”
Courbeta;
3) sytuowania grup ludzkich i poszczególnych postaci w obrazie w sposób zbli-
żony do zasad reżyserii i gry aktorskiej;
4) gestykulacji i ekspresji samych postaci w obrazie;
5) szczególnego typu oświetlenia, wyraźnie sztucznego ,często padającego od
dołu.
Z powyższego, na pewno niepełnego wyliczenia widać wyraźnie, jak bardzo
wieloznaczne mogą być terminy teatralne stosowane przez historię sztuki i do jak
różnych warstw struktury dzieła malarskiego mogą być odnoszone. Rysuje się tu
kolejna różnica między funkcjonowaniem określeń teatralnych w literaturze do-
tyczącej osiemnastowiecznej rzeźby a dziewiętnastowiecznego malarstwa. Stoso-
wane w badaniach nad barokiem określenia „teatralność” i „teatralizacja” nie
należą do porządku obiektu, lecz do porządku wyjaśniania, interpretacji7. Późno-
barokowe ołtarze miały swoją jednoznacznie określoną funkcję i tematykę, a za-
tem terminy teatralne mogły być stosowane w odniesieniu do nich wyłącznie prze-
nośnie, dla scharakteryzowania ich różnych cech formalnoekspresyjnych. Powiąza-
nia dziewiętnastowiecznego malarstwa z teatrem są znacznie bardziej różnorodne,
dotyczą także tematyki, funkcji i techniki i wtedy użycie wobec nich terminologii
teatralnej należy do czynności opisowych (czy będzie to opis ikonograficzny czy
techniczny), a nie do zabiegów interpretacyjnych, wyjaśniających. Np. określenie
obrazu Daumiera „Melodramat” jako teatru wynika z oczywistych cech dzieła,
z prostej identyfikacji przedstawionego motywu dokonanej w oparciu o wiedzę po-
toczną, a nie z interpretacyjnego „oswojenia”.
Zauważmy, że w sztuce XIX wieku jest takich obrazów bardzo dużo, chyba
więcej niż kiedykolwiek przedtem i potem, co jest świadectwem ważkiego miejsca
instytucji teatru w życiu społecznym i artystycznym. Będą to zarówno obrazy po
prostu o teatralnej tematyce, jak wyobrażenia o oczywistej scenograficznej pro-
weniencji czy wreszcie przedstawienia o technicznych lub funkcjonalnych powią-
zaniach z teatrem lub innymi parateatralnymi formami widowiskowymi (dioramy,
panoramy).
Aby wyczerpać sprawę odmienności stosowania terminologii teatralnej w ba-
daniach nad osiemnastowieczną rzeźbą a dziewiętnastowiecznym malarstwem trze-
ba zwrócić uwagę na jeszcze jedno zjawisko. Jej zastosowanie w pierwszym wypad-
ku (ołtarz komponowany jak scena, światło jako czynnik dynamizujący, konwen-
cjonalność i wyszukanie postaci i gestów, patos i dynamika kompozycji) — jest
w gruncie rzeczy pozbawione czynnika wartościującego. Tymczasem w tekstach do-
tyczących dziewiętnastowiecznego malarstwa określenia te mają nierzadko wyraź-
ne zabarwienie pejoratywne. Można bez trudu znajdować przykłady, zwłaszcza
w tekstach mówiących o tzw. malarstwie „kostiumowym”, gdzie określenia te nie

W. Lipowicz, op. cit.
loading ...