Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 3.1986

Page: 230
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1986/0266
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
230

RECENZJE I OMÓWIENIA

instrument i samo dzieło znajdują się na zewnątrz, to jest poza osobowością twórcy
i tylko w sztuce aktora i osobowość twórcy, i materiał, i instrument, i samo dzieło
sztuki złączone są organicznie w jednym i tym samym obiekcie i nie są w stanie
oderwać się od siebie” 12.
Wielka reforma, długotrwały i złożony proces przemian nowoczesnego teatru,
tak rozumiany problem aktora i swoistości jego profesji postawiła w centrum
swoich zainteresowań. Występując przeciwko teatrowi zinstytucjonalizowanemu i je-
go artyście-gwieździe, reformatorzy zmistyfikowali osobę twórcy nowego teatru.
Miał nim być artysta, którego status określany był poza zawodem i regułami rze-
miosła, a więc poza tym wszystkim, co kiedyś wyznaczyło stały ląd sceny-przed-
siębiorstwa. Pozytywnym bohaterem tej mitologii został „bytujący na marginesie
głównego traktu artystyczno-handlowego epoki” jarmarczny kuglarz, linoskoczek
i równy im w niedoli aktor lalek13. Reformator „nie był już nastawiony przede
wszystkim na wykonywanie swego fachu, nie miał być funkcjonariuszem, ale sługą
sztuki, realizującym bliską sobie ideę, stawiającym na swe powołanie i rezygnują-
cym z zysku (...). Głosił ideę — odrodzenia teatru poprzez pasję i zaangażowanie —
kiedy to proces pracy nad dziełem ważniejszy jest od rezultatu, a miejsce tworze-
nia nie podlega instytucjonalizacji” 14. Ta reformatorska utopia przełomu wieków
aktualizowała się raz jeszcze w naszych czasach mitotwórczym maksymalizmem
teatru „młodego” i „otwartego”, kreowanego w imię ideałów pozaartystycznych
i dążącego do współdecydowania o wartościach 15. Patronował mu Baptiste Jean-
-Louis Barrault — mim paryskiego bulwarowego teatru „Les Funambules” z poło-
wy ubiegłego stulecia (il. 6) w poetyckiej paraboli ucieleśniający jedność sztuki i ży-
cia lc. Sceną, czy raczej obszarem ekspresji stać się miała dla aktorów tej teatral-
nej formacji integralnie rozumiana własna biografia, świat, który zgodnie z utopią
dawał się kształtować za sprawą artystycznej ekspresji. „Zawsze miałem wraże-
nie — powiada Peter Schuman •— że aktorzy teatru lalek i cyrkowcy są najbliżsi
Bogu i ludzkości, bo nie kupczą fałszywym złotem, bo ofiarnie niosą swe dary na
dłoni, bo rozbawiają, bo kiedy poświęcają się czemuś, to nie zajmują się czymś
innym” 17. Etyczny maksymalizm i totalność tej postawy dążącej do spełnienia się
poza sztuką, w życiu, „na targach i rozstajach dróg, w gospodach lub w przydroż-
nych teatralnych szopach”, a jednocześnie jej społeczna i artystyczna podrzędność
oraz marginalność znakami zapytania opatrujące zastany porządek świata prowo-
kują metaforą literacką i filozoficzną — swoistą aktualizacją toposu histrio theatri
mundi. Występujący u Platona, w pismach Erazma i XVI-wiecznych humanistów
wyrażał ideę vanitas. Mówił o nietrwałości, o przemijaniu ludzkich kostiumów,
związanych z nimi rang i godnościls. W Baudelairowskich Petits poems en prose,

42 A. T a i r o w, Notatki reżysera i proklamacje artysty, przekład J. Ludawska, wstęp
i noty J. Koenig, Warszawa 1978, s. 63 - 64.
13 Zob. D. Ratajczaków a, op. eit., s. 39; oraz H. Jurkowski, Dzieje teatru lalek.
Od romantyzmu do wielkiej reformy teatru, Warszawa 1976, s. 141.
14 D. Ratajczaków a, op. cit., s. 41.
13 Ibidem, s. 43 - 44.
“A. Simon, Dictionnaire du theatre francais contemporain, Librairie Larousse, Paris
1970, s. 85; A. G a r b i c z, J. K 1 i n o w s k i, Kino wehikuł magiczny. Przewodnik osiągnięć
filmu fabularnego, podróż pierwsza 1913 -1949, Kraków 1981, s. 405 - 407.
17 Cyt. za: U. Czartoryska, Od pop-artu do sztuki konceptualnej, Warszawa 1973,
s. 295.
15 Problematyka tego toposu ma bogatą literaturę. Cytuję w wyborze: p. Rusterholz,
Teatrum vitae humanae. Funktion und Bedeutungswandel eines poetischen Bildes, Berlin 1970;
J. Pelc, Treny Jana Kochanowskiego, Warszawa 1972, s. 84 - 89; tenże, Obraz — słowo —
loading ...