Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 5.1991

Page: 37
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1991/0047
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
SZTUKA ŚLĄSKA WOBEC HUSYTYZMU

37

kielich mszalny z hostią, do którego tryska krew wprost z pięciu ran
Męża Boleści, przydaje przedstawieniu ściśle eucharystycznego sensu
uzmysławiając prawdę o rzeczywistej obecności Chrystusa w sakramen-
cie ołtarza^. Chrystus eucharystyczny obecny jest sakramentalnie
podczas liturgii sprawowanej w Kościele, co podkreśla jeszcze ustawie-
nie kielicha, stojącego na sarkofagu niczym na mensie ołtarzowej.
Zestawienie bolesnych postaci Chrystusa i Marii w ideowo-formalną
całość ma swoje głębokie uzasadnienie doktrynalne i obrazuje główną
myśl soteriologii wieków średnich: Zbawiciel dokonał dzieła odkupienia
przy czynnym współudziale Marii, poświadczonym jej duchowym cier-
pieniem. Ten ostatni wątek, tak silny w obrazie, podniesiono nieprzypa-
dkowo. Uczestnictwo w jej współcierpieniu było koniecznym warun-
kiem osiągnięcia zbawienia, a ustanowione po synodzie prowincjonal-
nym w Kolonii w 1423 r. Święto Boleści i Współcierpienia Marii,
wprowadzone do uroczystości roku liturgicznego i rozpowszechnione
w całej Europie w 2. poł. XV wieku było niczym innym, jak właśnie
reakcją Kościoła na niszczenie Jej wizerunków ,,per (a)emulos ihesu
cristi hereticos hussitas"V
Z łagodnym, skłaniającym wiernego do indywidualnej dewocji, wyo-
brażeniem wstawiennictwa Marii i jej orędownictwa u boskiego Syna^,
wyrażonymi poprzez gest rąk i pełne macierzyńskiej miłości pochylenie
ku niemu, kontrastuje zamierzony optyczny niepokój tła. Realizm
- w odróżnieniu od idealistycznej konwencji przedstawieniowej osób
boskich - starannie dobranych i odpowiednio rozmieszczonych licznych
narzędzi męki zmusza, także przez pozorny nieład ich układu, do
swoistej rekonstrukcji historycznego wydarzenia.

ciała i krwi (transsubstancjacja), eucharystia jako ofiara bezkrwawa (ofiara krzyżowa),
eucharystia (komunia), zob.: T. Dobrzeniecki: Imago Pietatis - jej treść i funkcja, w:
Funkcja dzieła sztuki. Warszawa 1972, s. 73-92.
Mroczko: op. cit., s. 490; Dobrzeniecki, Imago Pietatis..., s. 88. Nt. powszechnie wówczas
przyjętej teorii Tomasza z Akwinu, będącej metafizycznym wyjaśnieniem przez substancję
i przypadłości obecności ciała i krwi Chrystusa, zob.: Encyklopedia Katolicka. T.IV. Lublin
1983, szp. 1245n. Jego def. przeistoczenia przytacza Dobrzeniecki, Niektóre zagadnienia...,
s. 203 (przyp. 381).
Mroczko: op. cit., s. 491-493. Szerzej nt. corredemptio i compassio Marii pisze T.
Dobrzeniecki, Gotycki obraz z Ołbierzowic (zagadnienia ikonografii i stylu). Biuletyn
HistoriiSztuki31,1969, nr 1, s. 44nn.; tenże, Średniowieczne źródła "Piety", w: Treści dzieła
sztuki. Warszawa 1969. s. 18nn.; tenże, Niektóre zagadnienia..., s. 106, 108; tenże, Wybrane
zagadnienia ikonografii pasyjnej w sztuce polskiej, w: Męka Chrystusa wczoraj i dziś.
Lublin 1981. s. 145n.
^ E. Panofsky: Imago Pietatis. Przyczynek do historii typów przedstawieniowych Mąż
Boleści i Maria Pośredniczka, w: Studia z historii sztuki. Oprać. J. Białostocki. Warszawa
1971, s. 95-121.
loading ...