Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 9.1998

Page: 18
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1998/0020
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
18

JACEK KOWALSKI

otoczeniu swojego dworu. Zbieżności z Listem są uderzające. Nie mamy
jednak powodu przypuszczać, że jego autor czytał Wizję Tnugdala, ani że
autor Wizji czytał List (choć jest to prawdopodobne, zważywszy popular-
ność obu tekstów). Najwyraźniej taki właśnie obraz musiał często poja-
wiać się w średniowiecznej literaturze. Dokąd sięga on swoimi korzenia-
mi? Oto pytanie, na które nie będzie łatwo udzielić odpowiedzi. Jest tutaj
i tradycja biblijna, i barbarzyńska. O ile sama wzmianka o kolumnach
i rotundzie przynależeć musi do świata kultury śródziemnomorskiej, ale
raczej materialnej niż literackiej (nie znam przykładu literackiego opisu
rotundy sprzed XII wieku) o tyle kolistość budowli i dusze w niej przeby-
wające przypominają legendy irlandzkie29. W tychże właśnie pojawiają
się wieże czy też całe wyspy umarłych, otoczone obracającymi się (a za-
tem okrągłymi) murami, jako miejsca pobytu dusz zmarłych. W przypad-
ku Listu pokrewieństwo z wizjami zaświatów jest oczywiste - nie tylko
przez wzgląd na podobieństwo formalne i na to, że chodzi o opis „innego”,
obcego, choć ziemskiego świata30. Nie bez znaczenia jest też, być może,
opis grobowca św. Tomasza z apokryfu Historie apostolskie, powstałego
w VI w. i niezmiernie popularnego w ciągu całego średniowiecza. Pań-
stwo króla Jana miało być przecież schrystianizowane właśnie przez
Świętego Tomasza31.
Odkrywamy również zbieżności ze światem przedstawionym w chan-
sons de geste, gdzie każdy pałac składa się z sali, komnaty i kaplicy32.
Wielka, okrągła sala opisana została w chanson de geste „Pelerinage de
Charlemagne”33. Trudno jednak traktować List jako inspirowany przede
wszystkim epickimi pieśniami tego rodzaju. Podobnie wątpliwe jest uzna-
wanie go za inspirujący dla romans antiąues (jak utrzymywał Edmond
Faral34). Był on na pewno jednym z pierwszych tekstów literatury śred-
niowiecznej, w których objawiła się szczególna maniera opisywania cu-
29 Zob. G. Huet, Le chateau tournant dans la suitę du „Merlin”, „Romania” 40, 1911,
s. 235 nn. oraz H. R. Path, The Otherworld, according to descriptions in medieoal littera-
ture, Cambridge (Mass.), 1950.
30 Chodzi mi tutaj, rzecz jasna, przede wszystkim o sam schemat budowli okrągłej.
Opisy architektury zbudowanej z kruszców i szlachetnych kamieni są bowiem popularne
we wszystkich kulturach świata i zazwyczaj wiążą się z relacjami o niezwykłych krainach
lub o krainie umarłych. Por. przytaczane choćby przez Jeana Delumeau inne, późniejsze
zazwyczaj teksty: relację Marco Polo, Podróże Mandeville’a, Księgę tysiąca i jednej nocy
(J. Delumeau, op. cit., s. 81-84). O opisach zaświatów zob. też H.R. Path, op. cit.
31 Grobowiec św. Tomasza miał być centralną, ośmioboczną bazyliką z marmuru,
o sklepieniu krytym złotą blachą. Zob. Dwunastu. Pseudo-Abdiasza Historie Apostolskie,
przeł. E. Nowak, M. Starowieyski, Kraków 1995 {Ojcowie Żywi, t. 11), s. 427.
32 A. Lab be, op. cit., s. 228-233.
33 J. Kowalski, Obraz Jerozolimy i Konstantynopola w chanson de geste „Pelerinage de
Charlemagne”, Sprawozdania PTPN, Wydział Nauk o Sztuce, nr 110 za 1992, s. 149-157.
34 E. Faral, op. cit., s. 161-167.
loading ...