Universitätsbibliothek HeidelbergUniversitätsbibliothek Heidelberg
Metadaten

Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 22.2011

DOI issue:
Rozprawy
DOI article:
Marciniak, Hanna: Poetyki kolażu w czeskim surrealizmie: Karel Teige, Jindřich Štyrský, Jindřich Heisler
DOI Page / Citation link: 
https://doi.org/10.11588/diglit.29070#0196

DWork-Logo
Overview
loading ...
Facsimile
0.5
1 cm
facsimile
Scroll
OCR fulltext
194

HANNA MARCINIAK

puszcza wykorzystanie wielu różnorodnych technik: fotomontażu, kolażu
obrazowego, kolażu typograficznego; jedynym warunkiem jest synteza
słowa i obrazu.
Spośród kolaży surrealistycznych interesują mnie tu przede wszyst-
kim kompozycje zawierające elementy werbalne, zbliżające się do poezji
wizualnej (jak w przypadku cyklu Z spdtńsŁt Jindricha Heislera)
lub stanowiące integralną całość z tekstem literackim (zwłaszcza w ob-
rębie tomu, jak choćby w Nezvala i Styrskiego).
Osobną kategorię stanowi technika kolażu tekstowego, którą zanalizuję
na przykładzie tekstów automatycznych Karla Teigego. Zasadnicze py-
tanie brzmi: co różni poetystyczny poemat obrazowy od surrealistyczne-
go kolażu wizualno-werbalnego? Na podstawie jakich immanentnych
cech gatunku (techniki, materiałów, kompozycji, koncepcji przedstawie-
nia, topiki) - a nie tylko odwołań do źródeł zewnętrznych, jak oficjalna
przynależność danego autora do poetyzmu lub surrealizmu, manifesto-
wana tekstami teoretycznymi i programowymi (od czego jednak nie spo-
sób w przypadku awangardy abstrahować) - możemy przeprowadzić
dystynkcję?
Za tego rodzaju punkt odniesienia służyć mogą, jak sądzę, rozmaite
warianty pewnej - realizowanej w poematach i kolażach lub rekonstru-
owanej na podstawie teoretycznych projektów i manifestów - utopii ję-
zykowej, której wspólną motywacją pozostaje zawsze idea „zaczynania od
zera"3, kompletnej restytucji i stworzenia nowego języka, bazującego na
odmiennym kodzie niż werbalny język naturalny. Projekt ten wpisuje się
w szerszą kategorię awangardowej nowości, z jej radykalizmem, swoistą
mitycznością i wewnętrzną ambiwalencją, tak jak ujmował ją Theodor
W. Adorno: nie jako impuls innowacyjny w obrębie danej tradycji, lecz
jako całkowite zerwanie z tradycją.
Czeska awangarda wypracowała w pierwszej kolejności ideę „uni-
wersalnego języka światowego, jakiejś kosmopolitycznej synkretyzacji
mowy, która miała powstać przez stopniowe zlewanie się głównych języ-
ków europejskich'^. Jej reprezentantem był przede wszystkim Kareł
Teige, który jako pierwszy, w artykule Mcńtrs^ot u poezte, wprowadził
pojęcie „poematu obrazowego" i we własnej działalności typograficznej
realizował koncepcję międzynarodowego kodu sztuki nowoczesnej - uni-
wersalnego języka geometrii i typografii. W najbardziej podstawowym
wymiarze - na poziomie przedstawienia - realizacja ta polegała na sto-
sowaniu popularnego w europejskim konstruktywizmie stylu czcionki,
3 R. Krauss, OryguraAośc awangardy, przeł. M. Sugiera, (w:) Postnroderntznr. Anto-
togta przesadów, red. R. Nycz, Baran i Suszczyński, Kraków 1997, 405.
^ F. Śmejkał, Czesia awangarda artystyczna tat dwndztestycA, op. cit., s. 24.
 
Annotationen