Polska Akademia Umieje̜tności <Krakau> / Komisja Historii Sztuki [Editor]; Polska Akademia Nauk <Warschau> / Oddział <Krakau> / Komisja Teorii i Historii Sztuki [Editor]
Folia Historiae Artium — 5.1968

Page: 73
DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/fha1968/0081
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
I. ARCHITEKTURA

Stosunkowo wczesny przykład aktualności roz-
wiązań gotyckich w krakowskiej architekturze w.
XVII stanowić może kaplica Św. Anny (obecnie
Matki Boskiej Bolesnej) przy kościele Św. Barbary.
Kaplica ta zbudowana w r. 1608, poświęcona 1609,
wzniesiona została z fundacji Katarzyny Kotlickiej
i Kaspra Paulego15. Początkowo pełniła rolę kruchty,
przebudowie uległa zaś w r. 1731, kiedy to zamuro-
wane wejście i pierwotne okna, dano nowe wyposa-
żenie — uległo też zmianie wezwanie. Z nowszych
zmian wymienić należy przede wszystkim wzniesienie
w r. 1913 pseudorenesansowej kopuły z latarnią16,
a także odsłonięcie portalu i obramień okiennych
w elewacji pn., stanowiących jedyne zachowane detale
architektoniczne. Na osi posiada ona kamienny
portal (obecnie skuty i zamurowany), zamknięty
półkoliście, z dekoracją roślinną w trójkątach po
bokach archiwolty. Portal flankują dwa symetrycznie
umieszczone okna, zamknięte lukiem ostrym, obe-
cnie również zamurowane, o kamiennych, profilo-
wanych obramieniach.

Podczas gdy dla dekoracji portalu nie brak
analogii we współczesnej mu późnorenesansowej
kamieniarce z około r. 1600, ostrołukowy wykrój
okien wyraźnie powtarza formy gotyckich otworów
okiennych . W proporcjach okien kaplicy Św.
Anny zwraca uwagę ich szerokość i niezbyt silne
zaostrzenie luku. W próbie oceny tych elementów,
zważywszy fakt, że okna zamknięte lukiem ostrym
ustępują w Krakowie już we wczesnych latach w.
XVI prostokątnym, dochodzimy do wniosku, że
nie jest to tradycyjne trwanie form gotyckich, ale
nawrót do nich.

Szukając wzoru, jakim posłużono się rozwiązując
w ten sposób elewację kaplicy, wskazać można

gotyku w Polsce w epoce ber oku (Biuletyn HS XX, 1958, z. 1,
s. 117—118). — J. Samek [Głos w dyskusji na sesji naukowej
Stowarzyszenia Historyków Sztuki poświęconej sztuce baroku]
(Biuletyn HS XX, 1958, z. 1, s. 122). — Tenże [Głos
w dyskusji na sesji naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki
poświęconej sztuce polskiego baroku] (Biuletyn HS XXI, 1959,
z. 1, s. 131).

15 J. Wielewicki, Dziennik spraw domu zakonnego oo.
Jezuitów u Św. Barbary w Krakowie (Scriptores Rerum Poloni-
carum X, Kraków 1886, s. 280; XIV, Kraków 1889, s. 13). —
J. Poplatek, Materiały źródłowe do dziejów zabytków kościoła
i rezydencji Św. Barbary w Krakowie 1584—1945, rkps,
Kraków 1950. — J. Rejowicz, Nagrobki kościoła św. Barbary
{Kraków), s. 8. — J. Paszenda, Architektura kościoła Św.

choćby artykulację wież kościoła Mariackiego. Pow-
tarzający się tu motyw flankowania okna ostrołuko-
wymi blendami w swym zasadniczym schemacie
znalazł zastosowanie w elewacji kaplicy Św. Anny
przy kościele Św. Barbary. Rzecz szczególna, różni
się ona diametralnie od powstałej niemal równo-
cześnie, a poświęconej również w roku 1609 manie-
rystycznej kaplicy Imienia Jezus, zbudowanej z fun-
dacji Jerzego Więckowica i Marcina Rayzika17.
Fundację kaplicy Św. Anny poprzedziło uzyskanie
zezwolenia jezuitów, którzy dokładnie określili
jej charakter18; istnieje więc możliwość ich udziału
w ustaleniu form kaplicy.

Pokrewne rozwiązanie z kaplicą Św. Anny sta-
nowi kaplica przy pn. kruchcie kościoła Bożego
Ciała na Kazimierzu, wzniesiona przed r. 1634
przez przeora księdza Marcina Kłoczyńskiego19.
Jest to niewielki, prostokątny budynek przy-
legły do pn. nawy kościoła. Światło do wnętrza
doprowadzają dwa okna w profilowanych obra-
mieniach zamkniętych lukiem ostrym, o podobnych
proporcjach jak w kaplicy Św. Anny. Wzorem była
tu naturalnie gotycka architektura kościoła Bożego
Ciała. Warto przypomnieć, że przed wzniesieniem
kaplicy powtórzono formę ostrołukowych okien
kościoła w otworze okiennym wybitym w zachodniej
elewacji korpusu za przeora Stanisława Manieckiego
(1584—1611), poprzednika Kłoczyńskiego20.

Oba omówione obiekty pochodzą z 1. tercji
w. XVII, nawrót do gotyku występuje jednak
wcześniej, już w 4. ćwierci wieku XVI. Za przykład
posłużyć może drewniany kościół parafialny w Mo-
gile pod Krakowem, o trójnawowym wnętrzu po-
dzielonym ostrołukowymi arkadami, powstałym za-
pewne w czasie gruntownej odbudowy w latach
1586—160121, niewątpliwie na wzór trzynastowiecz-

Barbary w Krakowie, rkps w posiadaniu autora.

16 Poplatek, o.c., s. 44.

17 Wielewicki, o.c., X, s. 280.

18 Tamże.

19 S. Ranotowicz, Opisanie krótkie początków kościoła
B. Ciała ..., rkps nr 3742 Biblioteka Jagiellońska, s. 144.

20 W pięćsetną rocznicę założenia klasztoru Bożego Ciała
na Kazimierzu w Krakowie (1405—1905). Szkic dziejów opa-
ctwa XX Kanoników Regularnych Lateraneńskich, Kraków 1905,
s. 20.

21 S. Tomkowicz, Powiat krakowski (Teka GKGZach.
II, 1906, s. 135). Datowanie takie wysuwamy nie bez wąt-
pliwości — kościół drewniany w Mogile nie został dotąd
dostatecznie zbadany.

73
loading ...