Rocznik Historii Sztuki — 28.2003

Seite: 287
DOI Artikel: DOI Seite: Zitierlink: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/rhs2003/0288
Lizenz: Creative Commons - Namensnennung - Weitergabe unter gleichen Bedingungen Nutzung / Bestellung
0.5
1 cm
facsimile
ŚWIĄTYNIE I KLASZTORY PÓŹNOBAROKOWE W ARCHIDIECEZJI LWOWSKIEJ

287

Podjęcie budowy nowej wspaniałej katedry Świętego Jura we Lwowie przez biskupa Atanazego Szep-
tyckiego w 1744 r. wynikało z woli zamanifestowania pozycji Cerkwi unickiej. Rezygnację z budowy dwu-
wieżowej fasady przez następcę, biskupa Leona Szeptyckiego, należy uznać za wyraz odejścia od formy,
która mogłaby kojarzyć się z kościołem łacińskim462. Elementem latynizacji było wprowadzenie na fasadę
pełnej rzeźby figuralnej. Nowy ołtarz główny w katedrze Świętego Jura zachował z dawnej liturgii carskie
wrota. Podobnie uczyniono w Cerkwi Wołoskiej we Lwowie.

Latynizacji poddali się bez oporu bazylianie. Wskazuje na to wielka cerkiew dwuwieżowa w Bucza-
czu. Również projekt architekta Franciszka Ksawerego Kulczyckiego z 1770 r. zespołu bazyliańskiego
Świętego Onufrego we Lwowie463 mógłby służyć dla klasztoru reguły katolickiej. Kopuła nad świątynią też
nie była wyróżnikiem cerkwi, skoro ten ważny element dominował w bryle kościołów karmelitanek trze-
wiczkowych we Lwowie i jezuitów w Krzemieńcu.

Tylko znaczniejsze kościoły łacińskie miały fasady dwuwieżowe; parafialne w zdecydowanej liczbie
pozostawały bezwieżowe. Znamienne były świątynie założone na planie wydłużonego krzyża równoramien-
nego. Układ tego typu to swego rodzaju synteza planu krzyża greckiego i łacińskiego. Dzięki temu stanowi
pewne pogodzenie tradycji wschodniej z zachodnią. Krótsze ramiona pełnią rolę transeptu. Pierwszym przy-
kładem zastosowania takiego planu jest kościół bernardynów w Grodźcu, rozpoczęty w 1730 r. Podobny

s

kształt otrzymały liczne kościoły Meretyna, począwszy od Świętego Marcina we Lwowie (1734). Dzieła
tego wybitnego architekta znalazły liczne powtórzenia. Omawiany typ planu, uzupełniony kaplicami między
ramionami, został zastosowany w katedrze Świętego Jura464.

Kierunki stylowe i formy architektury sakralnej w archidiecezji były różnorodne. Decydowali o tym
przede wszystkim architekci. Jedynie kościoły reguły franciszkańskiej - kapucyni i reformaci - utrzymały
pewien kanon zgodny z zakonnymi przepisami.

Kierunek włoski był wielonurtowy. Prezentują go zarówno świątynie o prostych, klasycznych formach,
charakterystycznych dla architektury okresu kontrreformacji, jakie nadano kościołowi trynitarzy Świętej
Trójcy, jak też owalne założenie dominikanów Bożego Ciała we Lwowie. Nurt guariniowski to głównie
dzieła Meretyna. Wyraził się w kształtowaniu przestrzeni o wydzielonych przęsłach przekrytych sklepienia-
mi żaglastymi. Nurt ten znalazł odzwierciedlenie również w kompozycji fasad. Najlepszym tu przykładem
jest lwowski kościół sakramentek. Oddziaływanie Czech i Moraw jest oczywiste, bo ze sztuki tych krajów
wyrosła twórczość Meretyna, jak to wykazał w swoich badaniach Piotr Krasny.

Jeśli mielibyśmy wskazać na najwyższe osiągnięcia architektury sakralnej w archidiecezji - należałoby
wymienić trzy dzieła. Są to: lwowski kościół dominikanów Bożego Ciała, z niezwykłą fasadą, oraz kościoły
Meretyna - misjonarzy w Horodence i parafialny w Hodowicy ze wspaniałą kompozycją ołtarza głównego.

PRZEKSZTAŁCENIA - ZNISZCZENIA - ODBUDOWA

Dzieła architektury sakralnej zostały tu przedstawione według stanu z czasów ich powstania. Jednak
już od końca XVIII w. następował proces stopniowej degradacji wielu obiektów i przekształceń przez no-
wych użytkowników. W czasie zaboru austriackiego, wskutek zarządzenia cesarza Józefa II w 1784 г.,
nastąpiła kasata licznych klasztorów. Kościoły zakonne zostały oddane w administrację kurii archidiecezjal-
nej, która zmieniała ich status na parafialny465. Wiele innych władze austriackie przekazały grekokatolikom,
m.in. wielki kościół trynitarzy Świętej Trójcy (1826) i kościół dominikanek we Lwowie (1782), kapucynów
w Mariampolu (1802), jezuitów w Stanisławowie (1847). Lwowski kościół dominikanów obserwantów
Świętej Urszuli oddano luteranom466.

Gmachy kasowanych klasztorów i kolegiów przekazano na cele świeckie. We Lwowie w kolegium
jezuickim znalazł pomieszczenie trybunał cywilny. Kolegium teatynów lwowskich oddano wojskowej jed-
nostce artylerii; przetrwała tylko nazwa „Czerwonego klasztoru" (od koloru dachówki). Zaniechano budowy

Kowalczyk 1980, s. 357.

Betlej, Krasny 1998, s. 172, il. 1, 2.

Interesującym odpowiednikiem był kościół bazylianów w Berezweczu na Białorusi (Kowalczyk 1980, s. 355, il. 13).
Krętosz 1996, s. 181, tabl. 45.
Ibidem, s. 182, tabl. 46.
loading ...