Polska Akademia Umieje̜tności <Krakau> / Komisja Historii Sztuki [Editor]; Polska Akademia Nauk <Warschau> / Oddział <Krakau> / Komisja Teorii i Historii Sztuki [Editor]
Folia Historiae Artium — NS: 13.2015

Page: 56
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/fha2015/0062
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
56

fizjonomiki nie były obce zapewne także samemu Długo-
szowi, skoro do opisu twarzy monarchy dodał informację

0 małych oczach, „które bez przerwy poruszały się w swych
orbitach” 22. Tego rodzaju zdanie można traktować jako oso-
biste wspomnienie o królu. Wydaje się jednak, że był to
literacki zabieg, który mógł mieć na celu wprowadzenie
do zewnętrznych rysów króla elementu odbiegającego od
ideału, w którym odbijałaby się sugerowana przez Długosza
słabość charakteru Jagiełły 23.

Czy zatem Długoszowy opis Jagiełły jest tylko literacką
formą stworzoną na podstawie domniemanego traktatu
fizjonomicznego i jako taki jest pozbawiony jakichkol-
wiek odniesień do realnych rysów twarzy Jagiełły? W tym
momencie należy raz jeszcze przypomnieć krótki opis króla
w Dopełnieniu Szamotulskim oraz zwrócić uwagę na inne
wizerunki Jagiełły sporządzone za jego życia. Autor Dopeł-
nienia pisze o „głowie prawie całej łysej”, „wzroście niskim”

1 „oczach pogodnych i przyjemnych” 24. Tej zwięzłej charak-
terystyce odpowiada wizerunek Jagiełły w kaplicy zamkowej
w Lubłinie. Nawiązując do bizantyńskiej tradycji ikonogra-
ficznej, ruski malarz ukazał monarchę w scenie fundacyjnej
w modlitewnej pozie. Jagiełło ma tutaj wydłużoną twarz
i łysą głowę. Jak zauważyła Anna Różycka-Bryzek, „myśl

Średniowiecznych Biblioteki Jagiellońskiej, t. vi, sygnatury 772-1190,
oprac.: M. Kowalczyk i in., Kraków 1996, s. 219.

• Biblioteka Jagiellońska, Rps. 1982, bb xiv 18, f. 85-105V (w. xv),
W. Wisłocki, Katalog Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagielloń-
skiego, rękopisy 1876-4176, Kraków 1877-1881, cz. 11, s. 482.

• Biblioteka Jagiellońska, Rps. 2315, aa xi 9 (w. xiv/xv), str. 359-489,
W. Wisłocki, Katalog Rękopisów, s. 551-552.

• Biblioteka Narodowa, Rps bn boz 50, Poetica opera variorum
cum glossis, ok. poł. xv w., pap., 31,5 x 21 cm, k. 372 (s. 744), opr.
deski sk. (xv w.): (f.7, s. 555-576 Ps. Aristoteles, Secreta secretorum),
dostępny w Internecie w CBN-Polona: http://www.polona.pl/dlibra/
docmetadata?id=2i342&dirids=i (30.05.2010)

• Biblioteka Kórnicka, Rps lG 116 (1446/1447), pap., k. 434, 21,5 x 15 cm,
l.k. 1-11: Pseudo-Aristoteles: Secreta Secretorum, Katalog Rękopisów
Średniowiecznych Biblioteki Kórnickiej, J. Zathey, Wrocław-War-
szawa-Kraków 1963, s. 282; listę rękopisów Secretum secretorum
w redakcji Filipa z Trypolisu zob. przyp. 13.

22 Zob. przyp. 7.

23 Pietro dAbano np. pisze iż „oculi profundi parvi callidum decep-
torem ostendunt”, cyt. za H. Steinke, Giotto und die Physiogno-
mik, s. 536; zob. Pietro dAbano, Liber compilationis physonomie,
Paduae 1474; zob. także u Bartłomieja z Messyny „quincunque oculos
parvos habent, pusillanimi, referentur ad apparentiam et simiam”,
Bartholomei de Messana Interpretatio Latina, [w:] Scriptores Phy-
siognomici Graeci et Latini, rec. Richard Foerster, vol. 1, Lipsiae
1893, s. 96; warto zwrócić szczególną uwagę na wersję Secretum
Secretorum w redakcji Filipa z Trypolisu: „cuius vero oculi moven-
tur velociter et visus est acutus, talis homo est fraudulentus, latro,
infidelis”, Secretum secretorum Pseudoaristotelici de Physiognomia
Caput in Philippi Tripolitani versione, [w:] Scriptores Physiognomici
Graeci et Latini, rec. R. Foerster, vol. 2, Lipsiae 1893, s. 200-201.

24 K. Biedrowska-Ochmańska, J. Ochmański, Władysław Jagiełło, s. 24.

0 wierności portretowej ujęcia osłabia jednakże fakt, iż
niemal identyczną twarz ma święty pośrednik króla. Obaj
zaś reprezentują ten sam typ wizerunku, nieznacznie tylko
zmodyfikowanego w wypadku króla dzięki uwzględnieniu
istotnych cech w budowie czaszki” 25. Trzeba także zwró-
cić uwagę, iż w Lublinie król wyobrażony jest kilkakrotnie,
za pomocą innych motywów ikonograficznych. Oprócz

„portretowego” ujęcia jako fundator, Jagiełło pojawia się
w postaci triumfującego jeźdźca wyposażonego w emblematy
jednoznacznie identyfikujące go jako monarchę (korona)

1 rycerza (drobiazgowo oddany strój i elementy uzbrojenia).
Do Jagiełły odnosi się też jego rodowy herb - podwójny
krzyż - ukazany na tarczy, którą dzierży jeździec. Ów herb
został także powtórzony na zworniku sklepienia wschod-
niego przęsła kaplicy 26. Poza łysiną i bardzo podstawowymi
podobieństwami w proporcjach twarzy trudno wskazać
na jednoznaczne cechy portretowe osiemnastowiecznej
kopii wizerunku króla z xv wieku, o której pisał Estreicher,
oraz jego podobizny na obrazie uwieczniającym fundację
Uniwersytetu Jagiellońskiego 27. Podobnie jak w przypadku
przedstawienia monarchy w scenie fundacyjnej w Lublinie,
mamy tu raczej do czynienia ze swoistym typem fizjono-
micznym, który powielał pewne cechy charakterystyczne
dla wyglądu Jagiełły, a który mógł się rozpowszechnić nie
tylko za sprawą przekazów wizualnych, lecz także dzięki
przekazom ustnym i literackim, takim jak opis znajdujący
się w Dopełnieniu Szamotulskim. Warto się zastanowić, czy
do tego typu fizjonomicznego nie nawiązał również autor
całostronicowej miniatury w tzw. Kodeksie Świętosławów.
Część pierwsza tego rękopisu, którą otwiera właśnie oma-
wiana miniatura, zawiera polski przekład statutów koron-
nych Kazimierza Wiełkiego i Władysława Jagiełły, który
stworzono na zlecenie Bołesława iv, księcia czerskiego.
Podzielona na dwie strefy miniatura ukazuje u góry króla
i arcybiskupa w otoczeniu dostojników kościelnych i świec-
kich, a na dole dwóch mężczyzn w strojach świeckich [il. 4].
Możliwości twórcze artysty z pewnością nie pozwalały mu
na różnicowanie postaci pod względem fizjonomicznym,

25 A. Różycka-Bryzek, Bizantyńsko-ruskie malowidła w kaplicy
zamku lubelskiego, Warszawa 1983, s. 118; eadem, Freski bizantyńsko-
ruskie fundacji Jagiełły w kaplicy zamku lubelskiego, Lublin 2000,
s. 138-139, il. 115,117.

26 Jak pisze A. Różycka-Bryzek, Bizantyńsko-ruskie malowidła,
s. 122-123, osobisty herb Jagiełły umieszczony „u samych stóp
Chrystusa w majestacie (...) został w tym miejscu wywyższony
i jednocześnie, w myśl feudalnej koncepcji władzy, poddany Kró-
lowi Królów”; Z. Piech, Monety, pieczęcie i herby w systemie sym-
boli władzy Jagiellonów, Warszawa 2003, s. 246, słusznie wskazał
na unaoczniony w kaplicy wątek boskiego pochodzenia władzy
królewskiej.

27 O tych wizerunkach zob. K. Estreicher, Grobowiec Władysława
Jagiełły, s. 13; J. Ruszczycówna, Z badań nad ikonografią Włady-
sława Jagiełły i Zygmunta Augusta, „RocznikMuzeum Narodowego
w Warszawie”, 23,1979, s. 218-247, tu także omówione nowożytne
wizerunki Jagiełły.
loading ...