Polska Akademia Umieje̜tności <Krakau> / Komisja Historii Sztuki [Editor]; Polska Akademia Nauk <Warschau> / Oddział <Krakau> / Komisja Teorii i Historii Sztuki [Editor]
Folia Historiae Artium — NS: 13.2015

Page: 201
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/fha2015/0207
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
201

stulecia, i modernistyczną Saią Czwórki, grupującą dzieła
powstałe w dwu ostatnich dekadach wieku, w czasach reali-
zmu, impresjonizmu i symbolizmu - zostało usytuowane
w wejściowej Sali Oświecenia malarstwo i rzeźba doby sta-
nisławowskiej i pierwszych lat rozbiorów - okresu oświece-
nia i protoromantyzmu - jako punkt wyjścia dla tych dwu
przeciwstawnych stylistycznie okresów sztuki dziewiętna-
stowiecznej. Prof. Porębski wskazał jednakże trzecią drogę
wyjścia z klasycyzmu końca wieku xvm i początku xix,
umieszczając w centralnym, mniejszym salonie, malarstwo
najwybitniejszego polskiego małarza romantyka, a zarazem
najbardziej nietypowego naszego twórcy pierwszej połowy
xix stulecia - Piotra Michałowskiego.

Obok obrazów Michałowskiego, zawierających się mię-
dzy romantyczną Szarżą w wąwozie Somosierry z jednej
strony, a realistycznym studium chłopów z drugiej, prof.
Porębski wyodrębnił inne ważne dzieła, takie jak Werny-
horę Jana Matejki i Portret generała Dembińskiego Henryka
Rodakowskiego pokazane w Sali Hołdu pruskiego, czy natu-
ralistyczne prace Aleksandra Gierymskiego w Sali Czwórki.
Pracom tym, a także innym ważnym dziełom dziewiętna-
stowiecznego dziedzictwa sztuki polskiej, poświęcił odrębne
studia w swojej twórczości naukowej. Pamiętać należy też,
że obok Galerii Sztuki Polskiej xix wieku w Sukiennicach,
powstała Galeria Polskiego Malarstwa i Rzeźby xx wieku
w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Krakowie,
w której prof. Porębski wyznaczył bardzo przemyślaną i nie-
konwencjonalną narrację, zbudowaną również w oparciu
o własne badania sztuki tego okresu, wyrażone w licznych
publikacjach naukowych 4. Niestety obie te ekspozycje
w kształcie jaki nadał im prof. Porębski już nie istnieją.

W okresie projektowania obu galerii Muzeum Narodo-
wego, czyli około połowy lat siedemdziesiątych, prof. Poręb-
ski zaczął częściowo odchodzić od strukturalizmu. Nowe
zainteresowania metodologiczne prowadziły go ku kon-
cepcji wyobraźni poetyckiej Gastona Bachelarda, archety-
pologii Gilberta Duranda czy Motivkunde, czyli metody
badań motywów, występujących w dziele sztuki. W roku
1975 prof. Porębski opublikował tom studiów z historii
sztuki polskiej xix i xx wieku zatytułowany Interregnum,
w których owa nowa metoda znalazła zastosowanie m.in.
w tekstach o alegorii nadziei Kazimierza Wojniakowskiego
(.Nadzieja), o motywie postawionej na sztorc kosy (Kosy
nasze), o archetypach drogi i walki w malarstwie Piotra
Michałowskiego (Romantyzm i archetypy), czy o cyklach
rysunkowych Polonia i Lituania Artura Grottgera {Styl
wieku xix). Obok artykułów dotyczących wieku xix w lnter-
regnum zamieszczone zostały inspirujące teksty z zakresu
historii polskiej sztuki wieku xx - Miejsce Witkacego i Obli-

4 Prof. Porębski dwukrotnie urządzał Galerię Polskiej Sztuki xx wieku
w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Krakowie - pierw-
szy raz w 1975 roku (wówczas budynek ten był nazywany „Nowym
Gmachem”), a wpółpracował z nim od strony plastycznej Andrzej
Pawłowski, drugi raz po rozbudowie Gmachu Głównego w 1991
roku, we współpracy z projektantem Janem Kolanowskim.

cze lat trzydziestych - a także podsumowujące całość tomu
rozważania Rytmy historii.

W drugiej połowie lat siedemdziesiątych prof. Poręb-
ski w badaniach nad historią polskiej i światowej sztuki
akcentował jeszcze silniej ważność świadomości historycz-
nej i dyscyplin tradycyjnie stojących na straży dorobku
przeszłości. „Myślenie historyczne - pisał wówczas Poręb-
ski - jest w dzisiejszym świecie w regresie. Coraz mniej go
w szkołach (...), coraz też w mniejszym stopniu odczuwają
jego potrzebę pracujące własnymi metodami nauki spo-
łeczno-antropologiczne. Empiryczna socjologia, struk-
turalistyczna etnologia, fenomenologiczna teoria sztuki,
neopozytywistyczna teoria nauki są explicite - w teorii, łub
implicite - w praktyce antyhistoryczne. Wobec ich bujnego
rozwoju pozycje nauk historycznych coraz częściej okazują
się pozycjami straconymi. A jeżeli gdzieś jest potrzebny
zasadniczy, interdyscyplinarny dialog, to właśnie tutaj.
Świadomość historyczna jest dla ludzkich społeczności tym,
czym pamięć dla jednostki”. Słowa te padły w odpowiedzi
na ankietę „Nowej Kultury” Uczeni do uczonych 5.

Problem potrzeby powrotu do refłeksji historycznej
w badaniach nad sztuką, do „osi diachronii”, znalazł wyraz
w wielu wypowiedziach i wystąpieniach prof. Porębskiego
z drugiej połowy lat siedemdziesiątych i w następnych
dekad. Przykładem może być referat wygłoszony na Semi-
narium Metodologicznym Stowarzyszenia Historyków
Sztuki w Nieborowie we wrześniu 1976, opubłikowany
w tomie Sztuka a informacja pt. Styl epoki, w którym przed-
stawił on bardzo skomplikowany model „stylu xix wieku”,
podczas gdy równocześnie inni uczestnicy tego seminarium
podkreślali kryzys i nieprzydatność, archaicznego w ich
opinii, pojęcia stylu w historii sztuki. Artykuły i wypowie-
dzi te znalazły miejsce, obok starszych materiałów, w dwu
tomach zbiorczych pism: uzupełnionej reedycji Pożegnania
z krytyką (Kraków 1983), i Sztuki a informacji (Kraków
1986), wydanych jako seria przez Wydawnictwo Literackie,
oznaczonych dużymi literami x i y. Dopełnieniem serii jest
z. po-wieść, utwór literacki prof. Porębskiego, wydany przez
Państwowy Instytut Wydawniczy w Warszawie w roku 1989,
podejmujący wiele wątków autobiograficznych.

W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych uka-
zała się też trzytomowa Historia sztuki w zarysie, wydana
przez Wydawnictwo Arkady w Warszawie, napisana przez
prof. Porębskiego i prof. Ksawerego Piwockiego, na pod-
stawie ich wykładów na Akademii Sztuk Pięknych w War-
szawie. Prof. Porębski jest autorem tomu pierwszego Od
paleolitu po wieki średnie (1 wyd.: 1976,11 wyd.: 1978) i tomu
trzeciego - Wiek xix i xx, opublikowanego dopiero w 1988
roku. Ten ostatni był najobszerniejszy, uzupełniony póź-
niejszymi badaniami i materiałami przygotowywanymi do
wykładów w Uniwersytecie Jagiellońskim; Prof. Piwocki
napisał zaś tom drugi, obejmujący nowożytność, który
ukazał się już po jego śmierci w roku 1977, jest także auto-
rem dwu ostatnich rozdziałów tomu trzeciego, dotyczących

5 M. Porębski, Pożegnanie z krytyką, Kraków 1983, s. 193.
loading ...