Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 3.1986

Page: 223
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones1986/0259
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
RECENZJE I OMÓWIENIA

223

rżeń. Jak pisał on w jednej ze swych wypowiedzi: „pozycje poszczególnych arty-
stów względem siebie szczególnie rażą w scenach masowych. Główny wdzięk ugru-
powania ... polega na pięknej linii głów. W miarę możności unikać trzeba równo-
mierności w postawie jako też różnej wysokości głów u osób stojących obok siebie.
O ile możności pojedyncze osoby powinny stać na różnych wysokościach, jeżeli sy-
tuacja na to pozwala niech jedni uklękną, a inni niechaj ustawią się obok w posta-
wie stojącej, jedni pochyleni, drudzy wyprostowani. Robi to dobre wrażenie, jeżeli
można stworzyć nieregularne półkole okalające osoby lub przedmiot, w którego
kierunku zwracają się spojrzenia osób stanowiących grupę” 3S.
Książę Jerzy II podkreślał również, że: „tworząc kompozycję sceniczną należy
uważać, żeby środek obrazu nie był odpowiedni środka przestrzeni scenicznej.
Z chwilą gdy geometryczny środek staje się punktem wyjścia kompozycji pow-
stają dwie równe części. Zachodzi wtedy niebezpieczeństwo, że w ustawieniu grup
i we włączeniu ich w obraz całości dojdzie po prawej i po lewej stronie do mniej
lub więcej symetrycznych koordynacji (zgodności) wywołującej wrażenie czegoś
drewnianego, sztywnego i sztucznego” 39.
W innych swoich wypowiedziach twórca teatru z Meiningen postulował, by
aktor nie zatrzymywał się na środku sceny, by zachowane były nierówne odstępy
pomiędzy aktorami, by nie zwracali się oni bezpośrednio do widzów, aby aktorzy
niejako współdziałali z rekwizytem (potrafili uplastycznić całość sceny poprzez
umiejętne wykorzystanie np. klęczników, foteli, mównicy), a dobór barw sceno-
grafii winien podkreślać „moment dramatyczny” prezentowanych zdarzeń. Porów-
nując uwagi o sposobie wizualnej organizacji przedstawienia teatralnego z ukła-
dem kompozycyjnym obrazu Jana Matejki — Matejko oczywiście nie mógł znać
tych wypowiedzi, chodzi rńi tu jedynie o wykazanie pewnych homologii pomiędzy
ściśle realizowanymi przez teatr z Meiningen uwagami księcia Jerzego a powstałym
wcześniej płótnem — widzimy daleko sięgające zgodności i podobieństwa. J. Matejko
komponując również „scenę masową” dąży do tego by stworzyć niejednostajną,
„piękną linię” głów. Jak to określił S. Witkiewicz: „Matejko robi cały obraz wy-
łącznie prawie na twarze, na wyrazy, spokojne ruchy siedzących lub stojących fi-
gur ... sprawiły, iż akcja rozgrywa się tylko na twarzach, a obraz robi wrażenie
ciemnej płaszczyzny, na której unoszą się różowe krążki twarzy” 40.
Sygnalizowane analogie biegną jednak dalej — „osoby” występujące w „Kaza-
niu Skargi” jakby ściśle wypełniały wszelkie postulaty kierujące działaniami Mei-
ningeńczyków — stoją one, klęczą lub siedzą w nieregularnym półkolu (dzięki cze-
mu w stosunkowo niewielkiej przestrzeni może ich być tak wiele), a symetryczność
ukazywanej sceny zachwiana jest przez wprowadzenie przez artystę potencjalnego
„układu dramatycznego”, którego dominantami są postacie księdza Skargi, króla
Zygmunta III oraz hetmana Jana Zamoyskiego. „Aktorzy” prezentowanego wyda-
rzenia 41 ustawieni są pod kątem w stosunku do siebie, istnieje pomiędzy nimi „kon-

38 Die Deutsche Bühne 1909, nr 19. Podaję za W. B r u m e r, Meiningeńczycy. Wiedza,
o teatrze. Zbiór podręczników teatrologicznych . . . , t. II, Lwów (1939) s. 22/23.
m Die Deutsche Bühne 1909, nr 19.
10 S. Witkiewicz, op. cit, s. 310.
« Traktowanie ukazanej na obrazie sceny jako „wydarzenia” czyli zespołu okoliczności
pobudzających tę scenę w kierunku pewnej zmiany pozwala na dostrzeżenie w historii opo-
wiadanej poprzez ten obraz elementów antycypujących pewien „ciąg dalszy”, skutki przy-
czyn demonstrowanych w „Kazaniu”. Dzięki temu możliwe jest włączenie tego płótna w ciąg
funkcjonalny, w którym „Kazanie Skargi” to moment przestrogi, „Rejtan” winy i rozpaczy,
a „Rok 1863” kary i pokuty. Por. na ten temat uwagi J. Wałek a w pracy Alegoria Polski
J. Matejki w: Sztuka XIX wieku w Polsce, Materiały Sesji SHS, Warszawa 1979, s. 31-41.
loading ...