Polska Akademia Umieje̜tności <Krakau> / Komisja Historii Sztuki [Editor]; Polska Akademia Nauk <Warschau> / Oddział <Krakau> / Komisja Teorii i Historii Sztuki [Editor]
Folia Historiae Artium — NS: 7.2001

Page: 47
DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/fha2001a/0051
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
sort d’une maison figuree a gauche et s’approche d’elle
en mettant la main sur son- epaule. A droite, ce meme
jeune homme, tue par le demon, yeux fermes, reprend
sa vie: il leve la main droite a un signe donnę par Agnes
qui le ressuscite. En haut de 1’image, un ange apporte
une robę a la sainte. Ce medaillon represente la legen-
de de sainte Agnes de la faęon narrative; Pillustration
simultanee de quelques episodes succesifs rend 1’histo-
ire plus facile a interpreter.

La derniere observation porte sur 1’office des morts
du manuscrit des Czartoryski - la partie ajoutee au livre
au XVe siecle. J’ai deja signale qu’il etait difficile de
demontrer 1’usage de ce texte (cf. p. 44). Effectivement,

la cletermination de sa provenance est impossible. No-
tre office a une formę abregee: les matins comportent
un seul nocturne, et non trois, comme d’habitude. Ce
type de 1’office, comme nous 1’apprenons de l’ouvrage
de Knud Ottosen {The Responsories and Versicles of the
Latin Office of the Dead, Aarhus 1993, p. 365), est une
creation artificielle et ne represente aucun usage local.
Il contient trois leęons les plus courantes (trois premieres
leęons du livre de Job) du meme que des repons et des
versets usuels. Puisque sa composition uniyerselle per-
mettait de le reciter a peu pres partout, il a ete souvent
utilise dans les livres d’heures - le manuscrit de Craco-
vie est un des exemples de cette popularite.

Iluminowany modlitewnik francuski z wieku XIII w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie

(ms. 3466)

Artykui dotyczy niewielkiego iluminowanego psałterza-godzinek
z w. XIII, przechowywanego w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie,
pod sygn. ms. 3466. Modlitewnik ów jest kodeksem spisanym na 242
kartach pergaminowych o wymiarach 156 x 113 mm, oprawionym
w brązową koźlą skórę pochodzącą z epoki nowożytnej. Jego tekst,
spisany w języku łacińskim i francuskim przez trzech skryptorów, po-
wstawał etapowo: w 1. połowie w. XIII, w 2. połowie stulecia oraz
w w. XV. Kodeks reprezentuje wczesny typ modlitewnika przezna-
czonego dla osób świeckich, będącego popularną w XIII stuleciu kom-
pilacją psałterza i godzinek. Analiza kodykologiczna dowodzi, że
w zamyśle oryginalnym miał on być jedynie psałterzem uzupełnio-
nym o litanię do świętych i w takiej formie został pierwotnie wykona-
ny. Kilkadziesiąt lat później, kiedy to trafił do rąk nowej właścicielki,
zdecydowano dodać do niego godzinki o Matce Boskiej i o Duchu
Świętym - w ten sposób powstał psałterz-godzinki, który w w. XV
wzbogacono o tekst oficjum za zmarłych.

Dwie pierwsze, X3II-wieczne części rękopisu ozdobione zostały
bogatą dekoracją miniatorską autorstwa dwóch artystów: pierwszy
z nich iluminował część psałterzową księgi, wraz z medalionami ka-
lendarza, ośmioma inicjałami psałterza oraz cyklem sześciu miniatur
całostronicowych, drugi zaś - wykonaną później - część godzinkową,
z inicjałami oficjów i dodatkowymi ośmioma miniaturami całostronico-
wymi, stanowiącymi uzupełnienie już istniejącej serii. Miniatury pierw-
szego malarza układały się w cykl scen z życia Chrystusa: trzy dotyczy-
ły Dzieciństwa, trzy pozostałe - Pasji. Kiedy do psałterza dodano go-
dzinki, malarz drugi wykonał sześć dodatkowych miniatur uzupełnia-
jących cykl Wcielenia, oraz dwie, które przedstawiały sceny zaczerp-
nięte z żywotów świętych. Powstały w ten sposób cykl rozpoczyna
scena Zwiastowania, po której następują kolejno: Narodzenie, Nawie-
dzenie, Ofiarowanie w świątyni, Pokłon Trzech Króli, Pojmanie, Nie-
sienie krzyża, Biczowanie, Ukrzyżowanie, Św. Katarzyna Aleksandryj-
ska, Zdjęcie z krzyża, Trzy Marie u grobu, Noli me tangere oraz Mę-
czeństwo św. Nikazjusza.

Sceny wyobrażone w inicjałach psałterza, w większości poświę-
cone Dawidowi, należą do paryskiego typu XIII-wiecznej dekoracji
psałterzowej, odnoszącej się w sposób dosłowny do pierwszych wer-
sów ilustrowanego psalmu. Rozliczne elementy datujące, występujące
w tych przedstawieniach pozwalają przypuszczać, że wykonano je po
r. 1230, nie później jednak niż w połowie stulecia. Także styl ilumina-
cji wykonanych przez iluminatora pierwszego wykazuje wyraźnie pa-
ryski rodowód. Proporcje figur, typy twarzy i sposób kształtowania
fałdów szat każą szukać pokrewieństw stylowych wśród dzieł związa-
nych z kręgiem Biblii moralizowanych, zwłaszcza zaś w pracach arty-
stów odpowiedzialnych za dekorację wykonanej w 2. ćwierci w. XIII

Biblii tzw. OPL. Z kręgiem owym łączy iluminacje naszego modlitew-
nika także kompozycja i ikonografia przedstawionych scen. Ilumina-
cje te nie prezentują wysokiego poziomu artystycznego, wykazują także
pewne związki z pracami warsztatów północnofrancuskich, jednak bli-
skie pokrewieństwa z dziełami artystów paryskich, określonych przez
Roberta Brannera mianem „grupy Lebera”, pozwalają wysunąć przy-
puszczenie, iż część psałterzowa krakowskiego rękopisu powstała pod
wpływem owej grupy w Paryżu, w 2. ćwierci w. XIII, zapewne oko-
ło r. 1240. Domniemywać można, iż twórca miniatur zdobiących
pierwszą część krakowskiej księgi, zdobywszy wykształcenie w jed-
nym z warsztatów Północy, przybył wzorem wielu do Paryża i dostał
się do jednej z czynnych w tym mieście pracowni oraz że pracownia
ta wywarła zasadniczy wpływ na styl jego późniejszych prac, wśród
których znalazł się modlitewnik dziś przechowywany w Krakowie.
Nieznana pozostać musi osoba zamawiającego, jednak dobór świę-
tych w kalendarzu, czczonych w większości na terenie północno-
wschodniej Francji i Flandrii, dowodzi jej północnego pochodzenia.

Kobieta, dla której wykonano daigą część rękopisu, wyobrażona
została na fol. 109 - pierwszej karcie godzinek maryjnych: jest nią
adorantka modląca się z otwartej księgi do wyobrażonej obok Matki
Boskiej z Dzieciątkiem. Zastanawiająca jest skromność, z jaką została
przedstawiona; prostota jej stroju przypominającego zakonny habit,
a zarazem przepaska na czole noszona przez kobiety zamężne, wyklu-
czająca przynależność niewiasty do stanu duchownego sugeruje, że
mogła być jedną z mulieres religiosae, członkiń ruchu begardzkiego,
ąuasi-zakonnych zgromadzeń kobiecych niezwykle popularnych
w owym czasie w północno-wschodniej Francji i Flandrii. Jeśli kobieta
ta była beginką, to zrozumiałe jest, iż wchodząc w posiadanie psałte-
rza poleciła dołączyć do księgi dodatkowe oficja, odmawianie bowiem
godzinek maryjnych należało do codziennych obowiązków beginek.

Pozostałe przedstawienia zawarte w inicjałach, w większości po-
święcone świętym i epizodom z ich żywotów, złożyły się na rozbudo-
wany cykl hagiograficzny, obejmujący sceny z legend męczenników,
wyznawców i świętych niewiast. Umieszczenie serii wyobrażeń ze
świętymi w oficjum modlitewnika uznać należy za zabieg nietypowy,
zazwyczaj bowiem cykle w godzinkach maryjnych poświęcano sce-
nom z Dzieciństwa Chrystusa. W naszym kodeksie, obok wyobrażeń
związanych ze świętymi czczonymi powszechnie w całym Kościele,
szereg scen poświęcono świętym czczonym regionalnie, takim jak św.
Wedastus, biskup Arras, św. Leodegar, biskup Autun czy św. Eligiusz,
co wskazuje ponownie na północno-wschodnią Francję jako region,
z którego pochodziła osoba zamawiająca księgę. Obecność wśród wy-
obrażeń w inicjałach scen dotyczących dwóch franciszkańskich świę-
tych - św. Elżbiety Węgierskiej i samego św. Franciszka - tłumaczyć

47
loading ...