Polska Akademia Umieje̜tności <Krakau> / Komisja Historii Sztuki [Editor]; Polska Akademia Nauk <Warschau> / Oddział <Krakau> / Komisja Teorii i Historii Sztuki [Editor]
Folia Historiae Artium — NS: 13.2015

Page: 177
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/fha2015/0183
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
177

dotyczących kościoła cysterskiego 4. W gruncie rzeczy nie-
łatwo jednak zdefiniować, co jest zasadniczym tematem
książki. Tytuł sugeruje, że przedmiotem rozważań będzie
materialna substancja krakowskich kościołów, a przede
wszystkim ceglane wątki ich murów. Jednakże tylko w pew-
nym stopniu jest to prawdą - Autor publikuje wprawdzie
wyniki pomiarów cegieł i analizy wątków oraz struktury
murów, a także - głównie w dwóch pierwszych rozdziałach -
analizy wyników szerzej zakrojonych badań architektonicz-
nych. Z drugiej strony, rozdział o kościele Mariackim jest
takiej analizy właściwie zupełnie pozbawiony.

We Wstępie mocno podkreślone zostało znaczenie badań
nad treściami ideowymi architektury, gdyż to właśnie one
„były najważniejszą przyczyną sprawczą każdej fundacji
sakralnej i moderowały recepcję form architektonicznych,
tendencji stylowych, wreszcie skutkowały sprowadzeniem
muratorskich warsztatów z pobliskich bądź z odległych
regionów artystycznych” (s. 12). Twierdzenie to nie zna-
lazło jednak konsekwentnego rozwinięcia w całej książce.
Przykładem może być analiza kościoła Cystersów w Mogiłe,
w której Autor nie podjął próby ustalenia ideowych pobudek,
które mogły kierować fundatorami przy wyborze warsztatu
czy formy budowli. Chodzi tu zwłaszcza o tezę o wznie-
sieniu starszej części kościoła klasztornego przez warsztat
sprowadzony z Lombardii, najpewniej z budowy opactw
Chiaravalle Milanese i Viboldone (s. 27). Bardzo podobne
motywy dekoracyjne, zwłaszcza charakterystyczny fryz
z nakładających się szerokich arkadek, w efekcie tworzących
ciąg wąskich arkadek ostrołukowych zastosowano także
wkrakowskich kościołach Franciszkanów (s. 100-101) i Nor-
bertanek (s. 106-107). Autor tłumaczy fakt występowania
zbliżonych motywów w dekoracji kościołów różnych zgro-
madzeń po prostu „działalnością warsztatu lombardzkiego
w Krakowie” (s. 101), nie precyzując, czy recepcja owych
motywów dokonywać się miała na drodze komunikacji mię-
dzy trzema warsztatami (inne motywy świątyń Franciszka-
nów i Norbertanek wywiedzione zostały z Pragi, s. 106-107)
czy też raczej działalności jednego warsztatu na wszystkich
trzech budowach. Autor nie podejmuje więc próby zasto-
sowania w analizie wymienionych budowłi zawartego we
Wstępie postulatu poszukiwania przyczyny domniemanych
związków warsztatowych przez ustalenie ideowych pobu-
dek, które skłoniły fundatorów do zatrudnienia konkretnych
warsztatów i nadania nowym budowlom akurat takiej formy.

Atrybucja warsztatowa tyłko na podstawie wspomnia-
nego fryzu wydaje się zresztą wątpliwa ze względu na jego
obiegowy charakter. W samej północnej Italii motyw ten

4 Idem, Rezultaty prac konserwatorskich prowadzonych w krużgan-
kach klasztoru mogilskiego w latach 2006-2007, cz. 1, „Cistercium
Mater Nostra” 1, 2007, s. 113-117; idem, Rezultatyprac konserwator-
skich prowadzonych w krużgankach klasztoru mogilskiego w latach
2006-2008, cz. 2, „Cistercium Mater Nostra”, 3, 2009, s. 51-62; idem,
Architektoniczny palimpsest klasztornego zespołu w Mogile, cz. 1-2,
[w:] m Forum Architecturae Poloniae Medievalis, red. K. Stala, 1.1-2,
Kraków 2013, s. 319-330.

pojawia się także np. w kościele Franciszkanów w Pawii,
z którego zresztą wywodzono również układ przestrzenny
krakowskiego kościoła minorytów 5. Między fryzami ist-
nieje ponadto pewna różnica - w kościołach cysterskich,
zarówno łombardzkich, jak i krakowskim - bezpośrednio
nad fryzem arkadkowym biegnie ząbkowanie utworzone ze
skośnie układanych cegieł; w kościołach franciszkańskich
fryz występuje samodzielnie, jakkolwiek ząbkowanie poja-
wia się w nim w innym miejscu. Tego rodzaju analogii we
wczesnych budowlach ceglanych, zapewne prawie nigdy nie
świadczących o powiązaniach warsztatowych, da się znaleźć
więcej. Na przykład taki sam fryz arkadkowy zastosowano
na ścianach wzdłużnych chóru kościoła Dominikanów
w Sandomierzu (jest to zresztą jedyna wczesna świątynia
tego zakonu, w której fryz pojawia się właśnie w tej redakcji,
zamiast profilowanej z lilijkami u dołu, znanej z kościołów
dominikańskich w Krakowie, Wrocławiu, Sieradzu i Pozna-
niu) 6. Charakterystyczne zwieńczenie szczytów transeptu
w kościełe franciszkańskim, mające formę jakby szeregu
uskoków można zauważyć także w kościele Dominikanów
w Sandomierzu. Ponadto w podobnym okresie analogiczne
fryzy arkadkowe stosowano też na Śląsku, np. w kościele św.
Idziego we Wrocławiu czy pewnej liczbie świątyń wiejskich,
np. w Kałkowie, Świętej Katarzynie i Tymowej 7, a także
w kościele szpitalnym w Środzie Śląskiej-Probostwie 8. Fryzy
takie występują także w budowlach powstałych w xm stu-
leciu, ale zupełnie pozbawionych jeszcze cech gotyckich,
jak kościół w Strońsku w ziemi sieradzkiej 9. Dlatego też
szukanie związku warsztatowego między mendykanc-
kimi kościołami w obu małopolskich stolicach, a także

5 A. Grzybkowski, Centralne gotyckie jednonawowe kościoły krzy-
żowe w Polsce, [w:] idem, Między formą a znaczeniem. Studia z iko-
nografii architektury i rzeźby gotyckiej, Warszawa 1997, s. 23-24
(pierwsze wydanie jako A. Grzybkowski, Centralne gotyckie jedno-
nawowe kościoły krzyżowe w Polsce. Forma a „znaczenie”, „Kwar-
talnik Architektury i Urbanistyki”, 37,1992, z. 2, s. 95-118).

6 Zob. M. Szyma, Fryzy z motywem lilii w kościołach dominikańskich
w Polsce, „Kronika Miasta Poznania”, 72, 2004, nr 3, s. 95-108;
ponadto chronologia budowy sandomierskiego chóru budzi
duże wątpliwości; większość badaczy z Z. Gołubiewową (Koś-
ciółpodominikańskipw. św. Jakuba w Sandomierzu w xm stuleciu
ijego dekoracja architektoniczna, [w:] Studia nad historią domini-
kanów w Polsce 1222-1972, red. J. Kłoczowskiego, t. 2, Warszawa
t975> s. 45-83) na czele uważa, że to właśnie chór powstał najpierw,
w latach dwudziestych i trzydziestych xm wieku; z kolei Z. Świe-
chowski uznał, że to korpus jest częścią starszą, a chór wzniesiono
już po najeździe tatarskim (Z. Swiechowski, Wczesna architek-
tura ceglana pomiędzy Odrą a Wisłą, [w:] Artifex doctus. Studia
ofiarowane profesorowi Jerzemu Gadomskiemu w siedemdziesiątą
rocznicę urodzin, Kraków 2007, t. 1, s. 249).

7 Zob. T. Kozaczewski, Wiejskie kościoły parafialne xm wieku na
Śląsku, 1.1-4, Wrocław 1994-1995, passim.

8 Z. Świechowski, Katalog architektury gotyckiej w Polsce, Warszawa
2009, s. 517-520.

9 Ibidem, s. 459-462.
loading ...