Instytut Historii Sztuki <Krakau> [Editor]
Sztuka Kresów Wschodnich: materiały sesji naukowej — 2.1996

Page: 232
DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/skw1996/0234
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
232

Piotr Krasny

lu pracach powraca bowiem opinia, wypowiedziana bodajże po raz pierwszy
przez Witolda Krassowskiego, iż neogotyk na terenie Kongresówki został
wykreowany na polski styl narodowy i styl rzymskokatolicki w opozycji do
neobizantyńskich form świątyń prawosławnych, budowanych przez władze
zaborcze. Rola taka przypadła neogotykowi, gdyż był to styl najbardziej obcy
rosyjskiej czy — mówiąc szerzej — wschodniej tradycji architektonicznej.
Neogotycki kostium stylowy świątyni miał więc świadczyć jednoznacznie, że
budowla ta była kościołem rzymskokatolickim, a nie cerkwią3.

Wypowiedź Krassowskiego jest w zasadzie słuszna, ale tylko jako
szkicowe uogólnienie, potrzebne w analizie problemu niezwykłej popularności
neogotyku, jako stylu kościołów rzymskokatolickich w Królestwie Kon-
gresowym po r. 1864. Opinii tej nie można z pewnością zaakceptować
w odniesieniu do unickiej architektury cerkiewnej pierwszej połowy wieku
XIX. W tym czasie nie widziano bowiem chyba nic zdrożnego w stosowaniu
form neogotyckich w greckokatolickich budowlach sakralnych. Obok szczeb-
rzeszyńskiej fasady mogę bowiem wskazać jeszcze jedną unicką świątynię
przyodzianą w neogotycki kostium stylowy. Dziełem tym jest cerkiew w Mią-
czynie, niewielkiej wsi w dawnym powiecie hrubieszowskim.

Obie wspomniane tu budowle nie prezentują wysokiej klasy artystycznej,
zasługują jednak na bliższe zainteresowanie choćby dlatego, że sygnalizują nie
zauważone dotąd zjawisko w dziejach architektury cerkiewnej. Być może
inwentaryzacja zabytków Podlasia ujawni kolejne cerkwie neogotyckie. Myślę
jednak, iż już dziś można odtworzyć dość precyzyjnie uwarunkowania histo-
ryczno-kulturowe powstania tego rodzaju budowli na ziemiach polskich,
a konkretniej — na obszarach wchodzących w skład Księstwa Warszawskiego,
a następnie — Królestwa Kongresowego.

***

Kluczem do dalszych rozważań jest —- jak sądzę — zagadnienie
okcydentalizacji architektury cerkiewnej w Polsce w okresie późnego baroku,
omówione szczegółowo przez Mykołę Hołubca, Wołodymira Siczynśkiego,
Józefa Dutkiewicza, Mieczysława Gębarowicza, a przede wszystkim Jerzego
Kowalczyka4.

Unia brzeska z r. 1596 nie spowodowała poważniejszych zmian w charak-
terze sztuki cerkiewnej. Dopiero synod zamojski z r. 1720 doprowadził do zmian
w liturgii unickiej, które wywarły istotny wpływ na sztukę. Reformy synodu
miały zbliżyć rytuał unicki do rzymskiego, czyli — jak to ujęto w literaturze
historycznoliturgicznej — dokonać jego latynizacji5.

Kościół greckokatolicki położył szczególny nacisk na działalność dusz-
pasterską, co wymagało powiększenia i przekształcenia wnętrz kościelnych.
Sięgnięto tutaj zdecydowanie po wzory zachodnie, stosując zwłaszcza plan
krzyża łacińskiego. Celebra mszy miała być odtąd widoczna dla wiernych,
loading ...