Instytut Historii Sztuki <Posen> [Editor]
Artium Quaestiones — 25.2014

Page: 41
DOI issue: DOI article: DOI Page: Citation link: 
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/artium_quaestiones2014/0043
License: Free access  - all rights reserved Use / Order
0.5
1 cm
facsimile
TREMOR REI VISE. WIDZ IMPLIKOWANY W PISMACH ROBERTA GROSSETESTE A.

41

odległości do obserwowanej formy architektonicznej czy też jej wielkości
może wynikać nawet dla świadomego obserwatora tylko z wiedzy, że jest
ona taka, a nie inna, nie zaś z tego, co rzeczywiście można zaobserwować.
Rozwijając myśl Arnheima można rzec, że architektura gotycka za-
chowuje pozycję nadrzędną wobec widza, implikując jego pozycję wobec
samej siebie. W przypadku San Miniato mógł on dokonać wyboru, a i tak
w pełni i zawsze tak samo postrzegał pięć wielkich łuków tworzących
pierwszą kondygnację fasady. We wnętrzu gotyckiej katedry ciągle zmie-
nia on pozycję wobec architektury, starając się dociec prawdy ojej kształ-
cie. Architektura ta wymusza na nim liczne i zmienne punkty oglądu.
W podobnym duchu wypowiada się Arnheim o fasadzie zachodniej kate-
dry w Amiens. Struktura ta wymusza na widzu ogląd z takiej odległości,
by wodząc po niej oczami, mógł on swobodnie objąć jej całość. Natomiast
niewielki dystans do tej fasady rodzi w nim wizualny dyskomfort, bo-
wiem jego pole widzenia ulega ograniczeniu, co zachęca go do wejścia do
środka, by budynku użyć52. Architektura ta implikuje więc pozycję widza
w pewnym punkcie oglądu, co o wiele wyraźniej widoczne jest w przy-
padku tzw. screen walls, czyli skłonnych do asymetrii fasad zachodnich
katedr angielskich aniżeli fasady katedry w Amiens.
Widz implikowany to podstawowa kategoria pojęciowa w rozwijającej
psychologię widzenia estetyce recepcji, której fundamentalnym założe-
niem jest to, że funkcja widza przewidziana jest w dziele53. W ujęciu este-
tyczno-recepcyjnym w relacji między odbiorcą a dziełem nie zakłada się
już dialogu partnerów, tak jak to ma miejsce w psychologii recepcji, ale
raczej sytuację, w której dzieło przewiduje dla swego odbiorcy jakąś funk-
cję; innymi słowy, odbiorca w pewien sposób z tego dzieła wynika - jest
przez nie implikowany54. Nadto nim do tego odbioru zostanie dopuszczo-
ny, musi podporządkować się pewnym warunkom dostępu. Obrazuje to
Wolfgang Kemp cytatem z Procesu Franza Kafki, w którym to K. próbuje
dokonać oglądu obrazu w ciemnej kaplicy poprzez oświetlanie poszcze-
gólnych jego części za pomocą latarki55. Uwagę tę odnosi Wolfgang Kemp
także do architektury, dla której warunki dostępu ustala kontekstualizu-
jące ją otoczenie. Jakże istotne ma to znaczenie dla paryskiej Notre Dame
wtłoczonej w nowy kontekst poprzez urbanistykę II Cesarstwa, a jeszcze

52 R. Arnheim, op. cit., s. 132-133.
53 W. Kemp, Dzieło sztuki i widz: metoda estetyczno-recepcyjna, (w:) Perspektywy
współczesnej historii sztuki. Antologia przekładów „Artium Quaestiones”, (red.) M. Bryl,
P. Juszkiewicz, P. Piotrowski, W. Suchocki, Poznań 2009, s. 140.
54 Termin „widz implikowany” zaadaptowany został przez Wolfganga Kempa na uży-
tek historii sztuki z literaturoznawczych koncepcji Wolfganga Isera; por. M. Bryl, Suwe-
renność dyscypliny. Polemiczna historia sztuki od 1970 roku, Poznań 2008, s. 244.
55 W. Kemp, op. cit., s. 139.
loading ...