Universitätsbibliothek HeidelbergUniversitätsbibliothek Heidelberg
Overview
loading ...
Facsimile
0.5
1 cm
facsimile
Scroll
OCR fulltext
WSTĘP

Malarstwo ikonowe wieku XV-XVI, zachowane w muzeach Polski, Ukrainy i Słowacji,
tworzy dość jednorodny zespół dzieł pod względem cech formalnych i poziomu artystycz-
nego, jakiemu nie dorównują późniejsze ikony, powstałe na obszarze Karpat północnych.
Znikomość zachowanych źródeł pisanych nie pozwala na szersze omówienie większości
zachowanych ikon pod kątem ich powstania i dziejów późniejszych. Podstawowym zatem
materiałem badawczym pozostają same dzieła sztuki, będące istotną, aczkolwiek nadal
niedostatecznie docenianą, częścią spuścizny kulturowej wielonarodowej Rzeczypospolitej.
Rozwój malarstwa ikonowego na obszarze Karpat północnych na przełomie średnio-
wiecza i czasów nowożytnych wydaje się mieć związek z problemem osadnictwa tego
okresu i ewolucją składu etnicznego ludności tworzącej owo malarstwo1. Ze złożonością
tego zjawiska wiąże się problem nazwy, mogącej objąć dzieła tej kultury, z których każda
posiada swoje ograniczenia2. Najważniejszy pozostaje jednak sam materiał zabytkowy, do
którego uporządkowania, jak wierzyłem, przyczyni się rozpoznanie zachowanych ikon
zachodnioruskich Matki Boskiej z Dzieciątkiem, powstałych w przyjętym okresie,
w aspekcie ikonograficznym oraz ich powiązań stylistycznych na podstawie znanego mate-
riału porównawczego. Szczególną uwagę poświęciłem zjawisku powszechności występo-
wania ikon Matki Boskiej Hodegetrii w otoczeniu proroków, Joachima i Anny oraz hym-
nografów, niemającemu precedensu w żadnym ze środowisk narodowych obszaru bizan-
tyńskiego. Nazywam je również niekiedy w skrócie: ikony Matki Boskiej z Dzieciątkiem
w otoczeniu proroków albo, umownie, ikony Hodegetrii w otoczeniu świętych. Ikony,
stanowiące temat niniejszej pracy, przyjąłem określać jako zachodnioruskie, aczkolwiek
w literaturze określane są najczęściej jako ukraińskie czy karpackie, a w przypadku dzieł
powstałych na Słowacji - słowackie. Wszystkie nazwy mają swoje racje i niedostatki, nie-
mniej istotna jest świadomość, że dotyczą tego samego zjawiska, odrębnego na tle innych
szkół malarstwa ikonowego.
Potrzebę zbadania i zweryfikowania problemów z zakresu ikonografii podkreśla wyda-
ny ostatnio zbiór materiałów z odbytej w Moskwie (czerwiec 1994) międzynarodowej sesji
poświęconej Cudownym ikonom w Bizancjum i dawnej Rusi, których przytłaczająca więk-
szość to wizerunki Matki Boskiej z Dzieciątkiem różnych typów i ich warianty. O tym, że
jest to obszar badań gwarantujący duże możliwości nowych ustaleń, świadczą dołączone do
tego zbioru przekłady odnalezionych greckich dokumentów, rzucających nowe światło na
topografię sakralną średniowiecznego Bizancjum i Rusi przedmongolskiej3. Znamienny jest
także zarysowany program stworzenia swoistej encyklopedii cudownych wizerunków,
1 Por. Biskupski 1985, nr 3-4, s. 153; Szanter 1985a, s. 187 i n.; Grządziela 1994, s. 230.
- Problem terminologii poruszyłem szerzej w artykule: Kruk 1996, s. 40-42. Podobne problemy stwarza
powtarzany stale w tekście termin „Hodegetria”. Należałoby go może zmodyfikować na podstawie zapisu
występującego w ikonach: „Hodigitria”, oddającego prawdopodobnie wiernie wymowę średniobizantyńską.
Zdecydowałem jednak nie dokonywać zmian w gotowym już tekście i pozostać w tym wypadku przy starszej
tradycji tego zapisu.
3 JlnąoB 1996, s. 9.
 
Annotationen